محمدعلی حسینی
میرزه علی معجز یارادیجیلیغینین تدقیقی و نشری تاریخینه دایر
بو مقاله معاصر جنوبی آذربایجان الفباسی ایله ایلک دفعه اولاراق اوخوجولارین ملاحظه سینه چاتدیریلیر. "آذربایجان" سایتی یازیچیلار هیئتی
azer-online.com
تجـــــــدّد ادبــی شــد بــه آذری آغـــــــاز
نفــوذش از ره تـرکیّه بــود و از قفــــــقاز
نخست شاعرِ نو معجز شبستر ماست
کـــه از نوابغ عصـر و بزرگ راهــــــنماست.
شهریار
اؤز خلقینین انتباهی اوغروندا یازیب - یارادان مترقی دنیا گؤورشلو مبارز آذربایجان شاعری، اثرلرینی اساساً آنادیلینده یازمیش بؤیوک ساتیریک میرزه علی معجزون ادبی ارثی پان فارسیسیت حاکمیت دؤرونده، ایراندا طبیعی کی، چاپ ائدیله بیلمزدی. رضاشاه دیکتاتورلوغو دئوریلدیکدن سونرا، آذربایجاندا ملّی حکومت فعالیّت گؤستردیگی بیر دؤرده معجز اثرلرینین نشری اوچون الوئریشلی شرایط یاراندی. شاعرین 252 صحیفه لیک ایلک اثرلری 1945- نجی ایلده تدقیقاتچی غلام محمدلی نین تشبّثی ایله س. س. ر. ی ایله ایران آراسیندا مدنی علاقه لر جمعیّتی تبریز شُعبه سینین نشریاتیندا چاپ ائدیلیر. مطبوعات صحیفه لرینده معجزون مفکوره و یارادیجیلیغینا دائر مقاله لر درج ائدیلمگه باشلایر. او دؤرده ایستر غلام محمدلی نین، ایسترسه ده دیگر مؤلّفلرین یازدیغی بو مقاله لرله معجز شناسلیغین تملی قویولور. شاعرین اثرلری شمالی آذربایجاندا دا غلام محمدلی نین ترتیب چیلیگی و اؤن سؤزو ایله 1948، 1954و 1982 - نجی ایللرده نشر ائدیلیر. کتابدان - کتابا معجزون سئچیلمیش اثرلرینه داخل ائدیلن شعرلرین سایی آرتیر. 1963- نجی ایلده ایسه شاعرین سئچیلمیش اثرلری پانچئنکو فامیلیالی ترجمه چی طرفیندن روس دیلینه چئورلیرک چاپ ائدیلیر
تخمیناً 1948 - نجی ایلدن اعتباراً شمالی آذربایجاندا میرزه علی معجزه دایر تدقیقاتلار گئنیش وسعت آلماغا باشلایر. محمد عارف 1 (1948)، مسعود ولی یف2(1950)، مُبارز علیزاده3 (1954)، جعفرخندان (1955)، لطیفه عمروا (1958)، عزیز میراحمدوف (1959)، محمدرضا عافیت4(1964)، ناظم آخوندوف5 (1968)، میرجلال پاشایف6 (1969)، توفیق حاجی یف (1977)، ترلان نوروزوف (1992) و سایره تدقیقاتچیلار بو باره ده مونوگرافیا، مقاله و اوچرکلر یازیرلار. معجزون حیات و یارادیجیلیغی حقینده معلوماتلار xx عصر آذربایجان ادبیّاتی تاریخی کتابینا، اوچ جلدلیک آذربایجان ادبیّاتی تاریخی نه، اورتا مکتبلرین 10- نجی صنفلری اوچون یازیلان ادبیّات درسلیگینه داخل ائدیلمیشدیر. ایلک نوبه ده، معجزی متخصصلره و گئنیش اوخوجو کوتله سینه تانیتدیران غلام محمدلی یه، همچنین یوخاریدا آدلارینی چکدیگیمیز تدقیقایچیلارا درین منّتدارلیق حِسّنی افاده ائتمکله برابر، اونلارین تدقیقاتلاریندا یول وئریلمیش بعضی خطا و سهولری نظردن گئچیرمک ایستردیک.
شمالی آذربایجان ادبیات شناسلیغیندا معجز یارادیجیلیغینین تدقیقی و نشری ساحه سینده نظره چارپان اساس سهولری سووه ت اتفّاقیندا حاکم اولان ایدولوگیانین طلبلری ایله ایضاح ائتمک لازمدیر. آذربایجان سووه ت ادبیّات شناسلیغیندا شاعرین دنیا گؤروشونون فُرمالاشماسینی شرط لندیرن عامللردن بیری کیمی اونون اؤز وطنی و مُحیطینده باش وئرن تاریخی، اجتماعی - سیاسی حادثه لرین تأثیری آز اؤرگنیلمیش، روسیا انقلابینین تأثیری ایسه شیشیردیلمیشدیر. معلوم مسئله دیر که، هر هانسی بیر اثر حاکم ایدولوگیانین تأثیری آلتیندا تدقیق ائدیلیرسه، بیر طرفلی و یا کؤکوندن یالنیش نتیجه لره گتیریب چیخارار . بو خصوصدا بیر نئچه فاکتی گؤزدن گئچیرک. غ. محمدلی معجزون رضاشاها مناسبتی باره ده دوزگون معلومات وئرمیر. او، شاعرین رضاشاها قارشی اولدوغونی و اونون علیهینه تنقیدی شعرلر یازدیغینی گؤستریر7. بونی ثبوت ائتمک اوچون «من نئیلیوم» ردیفلی شعرینده بیتلرین آردیجیلیغی پوزولموش (16- نجی بیت 14- نجی بیتین یئرینه قویولوب)، شعرده گئدن «شاهِ جوان» افاده سی «شاهِ رضا» ایله عوض ائدیلمیشدیر. معجزون اؤز اَلیازماسیندا همین حصّه بئله دیر:
پهلـوی زاده چیخیب تخته دئیرلر دییه سن
و قویوب باشینه تاجِ قجری من نــئیلیوم !
باغلادی مجلس شورانی تـوپا ممدلــی شاه
دوشدی اؤز جانینه آخر شرری من نئیلیوم !
قمـر عقــربده قـایتدی وطنـه شــاهِ جـوان
یاخچی ساعتده ائدییدی سفری من نئیلیوم !
گــؤزی قاشـی بــدنی هریئری بنزیر شاهه
آزایمش مدرکی، یوقموش هنری من نئیلیوم8
گؤروندوگی کیمی، بورادا سادجه اولاراق رضاشاهین سلطنت تختینه چیخما سیندان دانیشیلیر. مجلس شورانی توپا توتان محمدعلی شاها و 1299- نجی ایل خُرداد آیینین 13 - ده (1920 - نجی ایل مایین 3 ده) آوروپا سفریندن وطنه قاییدان «شاهِ جوان»، یعنی احمدشاها9 ساتیریک مناسبت بیلدیریلیر. لاکن غلام محمدلی:
پهلوی زاده چیخیب تخته دئیرلر دییه سن
و قـویوب بــاشینه تاج قجری من نئیلیوم!
بیتیندن سونرا:
گــؤزی قاشی بـدنی هریئری بنزیر شـاهـه
آز ایمش مدرکی یوقمش هنری من نئیلیوم
- بیتنی وئرمکله اثرین مضمونونی دگیشدیرمیش، نتیجه ده ساتیرا محمدعلی شاه و احمدشاهلا برابر رضاشاها دا عاید ائدیلمیشدیر.
جنوبی آذربایجان ادبیّاتینا دایر بیر سیرا تدقیقات اثرلرینین مؤلّفی اولان جعفر خندان، معجز یارادیجیلیغینا خصوصی دقّت یئتیرمیشدیر. 1955- نجی ایلده چاپدان چیخمیش xx عصر آذربایجان ادبیّاتی آدلی کتابیندا، او، شاعرین حیات و یارادیجیلیغی، همچنین دنیا گؤروشی باره ده اطرافلی ملاحظه لر سؤیله میشدیر. دگرلی معلوماتلارلا زنگین بو مونوگرافیادا بعضی غیرعلمی، تاریخی کئرچکلیکلری عکس ائتدیرمه ین فکرلره ده راست گلیریک. مؤلّف یازیر:
«جنوبی آذربایجان خلقینین قارشیسیندا دوران ان مهّم وظیفه ملّی استقلالیت ایدی. بو وظیفه نی یاخیشی باشا دوشن معجز وطن پرورلیک موضوعوندا شعرلر یازماغا باشلایر.» 10
جعفر خندان اؤز فکرینی ثبوت ائتمک اوچون، شاعرین « نچون آه ائیله دین، ای بُلبلِ نالان وطن» مصراعی ایله باشلانان سیاسی غزلیندن بو ایکی بیتی وئریر:
«وطنیز جسمدی سیزده وطنه جان کیمی سیز
راضی اولمون قالا جان سیز وطن ای جانِ وطن
اولمیوب شاد، اوزی گولمییوب افسوس- افسوس
او زمــــــــاندان کــه اولــوب معجزه ایــران وطن»11
وطنپرور شاعرین یازدیغی شعرلرده تکرار- تکرار ایشله نن «وطن» سؤزونون آنلایشی عمومیّتله ایرانلا باغلی دیر. تدقیقاتچی نین ادعّاسینین عکسینه اولاراق، اونون مثال گتیردیگی بیتلرده ده بو سؤز همین معناده ایشلنمیشدیر. سؤز یوخ که «وطن» دئیلرکن ایرانین نظرده توتولدوغو بیر مقامدا آذربایجانین ملّی استقلالیتیندن صحبت گئده بیلمز. مؤلف مونوگرافیاسینین باشقا بیر یئرینده بیر داها همین موضوعا قایدیر و بیرق عدالت مجموعه سیله باغلی باشقا بیر تاریخی سهوه یول وئریر:
«اوکتیابر سوسیالیست انقلابیندان سونرا باکی انقلابی مطبوعاتیندا ایران سوسیال- دمکراتلارین نشر ائتدیردیکلری بیرق عدالت مجموعه سی ... صحیفه لرینده آذربایجان خالقنین ملّی استقلالیتی موضوعوندا یازیلمیش جدّی یازیلاری اوخویان معجز اؤز آتشین شعرلری ایله اونلارا سس وئریر ...» 12
آرتیق بو گون صورتی الیمیزده اولان همین «بیرق عدالت» مجموعه سینین نمره لرینی مطالعه ائتدیکده، اونلارین هئچ بیرینده «آذربایجان خلقینین ملی استقلالیتی» موضوعی ایله علاقه ده سؤز – صحبته راست گلمه دیک! مؤلف معجزین «بیرق عدالت» مجموعه سینی اوخودوغونا دایر منبع ده گؤسترمه میشدیر! قید ائدیلمه لی دیرکی، جنوبی آذربایجان دمکرات پارتیاسی ایرانلیلارین روسیادا گئدن سیاسی حادثه لرده اشتراکینی مصلحت گؤرموردی. بیرق عدالت ین جنوبی آذربایجان دمکرات پارتیاسینا مناسبتی تنقیدی اولموش، گئت- گئده بو تنقیدی مناسبت شدّتله نرک، دشمن چیلیگه چئوریلمیشدیر.13
معجز حقینده یازیلان ایلک نامزدلیک دئسرتاسییاسی شاعرین حیات و یارادیجیلیغینی تدقیق ائدنلرین دقّتینی جلب ائتمیه بیلمزدی. تدقیقاتچی لطیفه خانیم عُمَروا بو موضوعدا یازدیغی علمی ایشینی 1958 - نجی ایلده آذربایجان دولت نشریاتیندا چاپ ائتدیرمیشدیر. قید ائتمک ایستردیک که، ل. عُمَروا بو اثرینده معجزه دایر اونا قدر یازیلانلاردان ایره لی گئده بیلمه میشدیر. مونوگرافیانین «معجز یارادیجیلیغینین بعضی صنعتکارلیق خصوصیّتلری» آدلی بؤلمونده بعضی ماراقلی مقاملارلا راستلاشساقدا، اثر اساساً پارتیالی ادبیّات طلبلری اساسیندا یازیلمیش و مؤلّف بعضی مبالغه لره ده یول وئرمیشدیر.
معلومدور که، ایکینجی دنیا محاربه سینه قدر هله یاخین و اورتا شرق اؤلکه لری، او جمله دن ده ایران، امریکانین مستملکه چیلیک سیاستینه معروض قالمامیشدیر. بو سببدن ده همین دؤره قدر، معجزون، مترقّی دنیا گؤروشلی دیگر شاعر و یازیچیلارین اثرلرینده امریکا امپریالیزمینه قارشی بیر سؤز - صُحبته راست گلمیریک. ل. عُمَروا انگلیس، چار روسییاسی و آلمانیا امپریالاری ایله برابر، امریکانی دا معجزون مبارزه میدانینا داخل ائتمه گه چالیشمیشدیر.14
معجز یارادیجیلیغیندا جمهوریت موضوعسونا گلدیکده ایسه، قید ائتمه لیک که 1924- نجی ایلین فورال آییندا تهراندا و ایرانین دیگر شهرلرینده شاهلیق اصول- اداره سینین دگیشدیریلرک جمهوریت اعلان ائدیلمه سی مقصد ایله بؤیوک نمایشلر کئچیریلمیشدیر. قیسا فاصله دن سونرا ایران پارلامنتینده جمهوریت اعلانی اوچون آچیق اجلاس تشکیل ائدیلدی15. معجز بو جمهوریتچی حرکاتلا جدّی صورتده ماراقلاناراق، بو خصوصدا بیر- نئچه اثر، او جمله دن «جمهوریته» آدلی مشهور سیاسی لیریک شعرینی یازمیشدیر. ل. عُمَروا همین شعرله علاقه دار بئله یازیر:
«معجز جمهوریته آدلی شعرینده ینه ده جنوبی آذربایجاندا جمهوریت یارانماسی آرزوسونی افاده ائدرک دئیر: « زرین قدرینی زرگر بیلدیگی کیمی، جمهوریته هرکس مشتری اولماز »16
آذربایجان سووه ت علمینین دیگر نماینده لری ده بو خصوصدا، اوخشار چیخیشلار ائتمیشلر. بو معناده گؤرکملی آذربایجان عالمی عزیز میراحمدوفون معجزه حصر ائتدیگی اثر دقّتی چکیر. 1960- نجی ایلده اوچ جلدلیک آذربایجان ادبیّاتی تاریخی نه سالینمیش بو تدقیقات معجز شناسلیقدا باش وئرمیش انکشاف و درینلشمه نی عکس ائتدیریر. عالم بورادا شاعرین « آذربایجان ادبیّاتی تاریخینده بیر چوخ جهتدن اورژینال صنعتکار » اولدوغونی گؤستریر. معجزون آتئیزمی ایله علاقه دار،تدقیقاتچی حقلی اولاراق، شاعرین صابردن «خیلی ایره لی گئتدیگینی» سؤیله یر17. معجز یارادیجیلیغینداکی بدیعی صنعتکارلیغا گلدیکده، اونون آذربایجان ساتیراسیندا اؤزونه مخصوص دستِ خطّی اولدوغونی قید ائدیر18. ع. میراحمدوفون تدقیقاتیندا راضی لاشمادیغیمیز بیر مطلب وارسا، او دا حقینده دانیشدیغمیز امریکا امپریالیزمینین تنقیدی ایله باغلی مسئله دیر.
معجز خلقینین شعورونی، درّاکه سینی بوخوولویان « جهالت دیوی »نه قارشی وار قوّه سیله، «شمشیرِ آبدار بیانیله» عُمرو بویو مبارزه آپارمیشدی. «مسکین قویون » باشلیغی بیر شعرینده او، ایتی بیان قیلینج ایله «دیو جهالت» ه اشاره ائدرک یازیر:
چون قوّه وئردی قلبیمه می، سؤیله دیم که، هِی
ســـــــــاقی، تـئز اول، گـتـیر منه شمشیر حیدری
سوردی نچون؟ دئدیم: آ کیشی، گؤرموسن مگر؟
ائــیلیر خـــــــراب دیــو جهـــــــــالــت شــبستری؟
ظــنّ ائتمـــــــــــــه دیــو بیــردی، دئدی، بو دیـارده،
میــنلرجه دیــو خـــــــــلق ائـدیب آقای شُـستری19
غلام محمدلی نین 1945 - نجی ایله عاید ایلک چاپیندا شوشتری، شُشتری سؤزی سهواً شُستری کیمی گئتمیشدیر. احتمال که، غلام محمدلی بو سؤزی معجزون اَلیازماسیندان اولدوغی کیمی گؤتورموشدور. معلومدور که، اَلیازما نسخه لرینده سؤزلرین یازیلیشینداکی املاء مختلف لیکلری، نقطه لرین گؤزدن قاچیریلماسی، دیگر سهولر عادی حالدیر. اثر چاپ ائدیلرکن همین سؤزون شُستری کیمی یازیلماسی اوزوندن ع. میراحمدوف بونی آمریکالی مورگان شوسترین آدی کیمی یوزموشدور.20
تاریخدن معلومدور که، ایرانین برباد مالیّه وضعیّتینین نظاما سالماسی اوچون 1911- نجی ایلده مورگان شوستر ایران پارلمنتینین دعوتی ایله آمریکادان بو اؤلکه یه سفر ائتمیشدی. لاکن انگلستان و روسیا حکومتلری بو سفردن ناراحت اولموش و روسیانین بو خصوصدا ایرانا وئردیگی اولتیماتومدان سونرا مورگان شوستر ایرانی ترک ائتمیشدی. قید ائتدیگیمیز کیمی، آمریکانین ایرانا قارشی امپریالیستی سیاستی 2- نجی دنیا محاربه سیندن سونرا اؤزونی گؤسترمگه باشلامیشدی. ع. میراحمدوف ون تحلیله جلب ائتدیگی همین شعرین مضمونی نه آمریکا، نه ده مورگان شوستر له علاقه سی واردیر. معجزون بورادا او دؤرون تانینمیش مجتهدلریندن بیری اولان شیخ جعفر شوشتری21نی، یا دا سیّدعلی شوشتری22 نی نظرده توتدوغی احتمال ائدیلیر.
پرفسور فریدون حسینوُف، xx عصر آذربایجان ادبیّاتی کتابیندا معاصر جنوبی آذربایجان شاعری مراغه لی میرزه حسین کریمی نی صابر و میرزه علی معجزون دوامچیسی کیمی تقدیم ائدیر23. بو فکرله هئچ جور راضی لاشماق اولماز. کریمی نین اثرلری اؤز مضمونی اعتباریله فکاهی شعرلر و دینی هجولردن عبارتدیر** مرتجع، دینی گؤروشدن چیخیش ائدیلن اثرلر، ایستر دینی هجولر، ایسترسه ده کوتله اوچون یازیلمیش، معناسیز گولوش دوغوران فکاهی شعر اولسون، ساتیرا و یومور (هومور) حساب ائدیله بیلمز. پهلوی رژیمی دؤرونده ملّی دمکراتیک ادبیّاتیمیزین گؤرکملی نماینده لرینین، او جمله دن، صابر و معجز ون اثرلرینین نشرینه قطعیاً اجازه وئریلمه دیگی حالدا، کریمی نین، رنگارنگ آدلی شعرلر کتابی، مرثیه لری دفعه لرله چاپ ائدیلمیشدی. بونوندا سببی آنجاق هر ایکی شاعرین دابان- دابانا ضدّ اولان دنیا گؤروشلریندن عبارتدیر.
گؤرکملی دیلچی عالم، پرفسور توفیق حاجی یف، xx عصرین اوللرینده آذربایجان ادبی دیلی آدلی دگرلی اثرینده معجز ساتیرالارینین دیل خصوصیتلرینه اؤنملی یئر وئرمیشدیر. همین اثرده آذربایجان ساتیرا دیلینین ایشله نیب حاضرلانماسیندا معجزون خیلی امگی اولماسیندان، آذربایجان ساتیرا دیلینین جنوب وارییانتینین فرمالاشماسیندا اونون بؤیوک رولوندان اطرافلی بحث ائدیلیر24. بو تدقیقات اثری معجزون دیلینه دایر ماراقلی ماتریاللارلا زنگیندیر.
شمالی آذربایجاندا معجزه تدقیقات حصر ائتمیش مؤلّفلردن کامران محمدوف و ترلان نوروزوف25 آدلارینی چکمک ایستردیک. بو تدقیقاتچیلار شاعرین دنیا گؤروشی و اثرلرینین بدیعی خصوصیتلری ایله باغلی بیر سیرا ماراقلی و اینجه نقطه لره توخونسالاردا، بعضی سهولره ده یول وئرمیش، رئال فاکتلارا اساسلانمایان فکرلر سؤیله میشلر. مثلاً، کامران محمدوف « میرزه علی معجز یارادیجیلیغیندا معیشت ساتیراسی» آدلی مقاله سینده یازیر:
« ... معجز مشهور انقلاب قهرمانلاری ستّارخانا، ش. م. خیابانی یه، حیدر عمواغلونا، حلاّج اوغلونا، خصوصاً ده دنیا پرولتاریاتینین رهبری و. ای. لنین ه بؤیوک رغبت حسّی ایله یاناشمیش، اونلارین حق ایشی اوغرونداکی مبارزه لرینی آلقیشلامیشدیر »26
معجز اثرلرینده (چاپ و اَلیازمالاری نظرده توتولور) آدلاری چکیلن شخصلردن یالنیز لنین ه بیر نئچه بیت حصر ائتمیش، و خیابانی نیندا آدینی بیر یئرده چکمیشدیر. «ای ویلهلم» ردیفلی قصیده سینده ده اونون، دمکرات فرقه سینی آلقیشلامیشدیر. حلاّج اوغلو نا ایسه معجزون مناسبتی مثبت اولمامیشدیر.
خدادن قورخار حلاّج اوغلو، می ایچمز شبِ جمعه
تؤکر مظلوملارین قانین یئره، بو کاریدن قوخـــــماز27
فکریمیزجه معجزون حلاّج اوغلونا مناسبتینین دوزگون اولوب - اولمادیغی باره ده آیریجا تدقیقات آپارماق لازمدیر.
***
تأسّف حسّی ایله قید ائتمه لیک که، بو گونه قدر ایراندا آذربایجانین بؤیوک هومانیست شاعری میرزه علی معجزه لایق، سامباللی تدقیقات اثری حصر ائدیلمه میشدیر. بونون اساس سببی ایراندا بیر عصره یاخین حُکم سورموش پهلوی و ایندیکی اسلام رژیمینین شوینیست - ارتجاعی ماهیتیله ایضاح ائدیلمه لیدیر.
1946- نجی ایلدن 1979- نجی ایل ایران انقلابینا قدر مطبوعات صحیفه لرینده و بعضی کتابلاردا معجز حقینده بیر- بیریندن چوخدا فرقلنمه ین آز سایدا یازیلار چاپ ائدیلمیشدیر.
پهلوی حاکمیتی دئوریلدیکدن سونرا بو خصوصدا یازیلان اثرلرین سایی معیّن قدر آرتماغا باشلایر. امّا بو یازیلارین معیّن قسمینی غلام محمّدلی نین معجز اثرلرینه یازدیغی مقدمه دن، میرجلال ین شاعره حصر ائتدیگی مونوگرافیادان آلینمالار تشکیل ائدیر. بعضی کومپیلیاسیچیلار (= کتابسازلار) اثرلرینده باشقا مؤلّفه مخصوص، هئچده ینی اولمایان معلوماتلاری بیر کشفیات کیمی تقدیم ائتمیشلر. قید ائتمه لیک که، بو باخیمدان علیرضا نابدلین آذربایجان و مسئلة ملّی اثرینده کی معجزه دایرحصّه، همچنین دکتر زهتابینین 1982 - نجی ایلده باکیدا نشر ائدیلمیش معجز اثرلرینه دایر تدقیقاتی استثنا تشکیل ائدیر. نابدل ین تحلیلی و دوشونجه لری ایله تام راضی لاشماساق دا، فکریمیزجه، شاعر حقینده اؤز مستقل ملاحظه لرینی سؤیله دیگینه گؤره دگرلندیریلمگه لایقدیر.
1948- نجی ایلده مهدی مجتهدی نشر ائتدیردیگی رجال آذربایجان در عصر مشروطیت آدلی کتابیندا معجزه خصوصی یئر آییرمیشدیر28. مقاله نین سرلوحه سینده شاعرین «عاشق پریشان» شعریندن آشاغیداکی بیت وئریلیر:
«گؤرآل رسمدیر، اما بو گؤرمه آل ندیر؟
عجــــــب نظـام قویوب حُکمداری تهرانین»
بیتی آچیقلایان مؤلّف «گؤرآل» و «گؤرمه آل» افاده لرینی یالنیش اولاراق «مستقیم و غیر مستقیم مالیات» کیمی ایضاح ائدیر. ت. حاجی یفین سؤزلری ایله دئسک، شاعر «اؤز اسلوبونا، ایدئیاسینا اویغون ینی سؤزلر و افاده لر یارادیر». «گؤر آل» و «گؤرمه آل» دا اونلاردان بیریدیر. سرانه – آدام باشینا وئرگی ایله علاقه دار یارانان بو ایکی افاده نین معناسی اثرین اؤزوندن معلوم اولور. شعرده دئیلیر کی، باشی بلالی اوغلوم هئچ وطنده یاشاییرمی که، من اونون سرانه سینی (دولته اؤده نیلن آدام باشینا وئرگی) وئریم.
شاعرین مفکوره سی ایله علاقه دار، خصوصی ایله ده اونون دینه مناسبتی باره ده سؤیله نیلن ضدّیتلی فکرلر دقّتی داها جلب ائدیر.
دینی موقعدن چیخیش ائدن مهدی مجتهدی یازیر:
« معجز بعضاً تنقیدلرینده افراطا واریر، اؤز درک و فهمیدن اوزاق موضوعلارا گیریشه رک، اعتقادسیزلیقلارا یول وئریر »
سونرا مؤلّف بو دئدیکلرینین تام عکسینه اولاراق یازیر:
«معجز، دین خادملرینه ائتدیگی هجوملارا باخمایاراق، او قلباً شیعه اولوب امامین ظهورونا اعتقاد ائدیردی.»
سؤزسوز کی، مجتهدی بو سهو ملاحظه سینی سؤیلرکن شاعرین «وصیت نامه» آدلی شعرینین سون بیتینه اساسلانیب:
« ظهورِ حضرت قائـــــــم یاخیندیر، اؤلمه، یا معجز
بولوت آلتیندا قالماز دائماً گون، خلق ظلمـتده » 29
معجزه مخصوص هوموریستیک اسلوبون بیر خصوصیتی ده اوندان عبارتدیر که او اثرینی بعضاً عوام، موهوماتچی، بعضاً ده اؤزونی منفی تیپلرین تمثیلچیسی کیمی آپاراراق کنایه، تعریض و ایهاملارینی دا اؤزونه عنوانلایر. شاعر اوخوجویا داها گوجلی تأثیر ائتمک اوچون بو اصولدان خیلی استفاده ائتمیشدیر. مثلاً:
« معجـز اوتــانیر قرخمیری سـاققالی دئـیرلــر
نـه ؟ بیــزده حیــا اولسـا جهـالتدن اوتاننوخ »30
حقیقی بیر مُبارز، معارف پرور شاعر کیمی معجز یالنیز روحانیلرین تنقیدی و افشاسی ایله کفایتلنمیر، خلقه دینین اساس ماهیتینی باشا سالماغا چالیشیر. شاعرین هومورونون ماهیّتنی آنلامایان م. مجتهدی اونون مصراعلارینی یالنیش استقامتده تحلیل ائتمیش و عین حالدا اؤز یازدیغی ضدّیتلی ملاحظه لرین ده فرقینه وارا بیلمه میشدیر.
226 صحیفه حجمینده اولان رجالِ آذربایجان در عصر مشروطیت کتابینین نشریندن اللی ایل سونرا غلامرضا طباطبائی مجد اونا 400 صحیفه علاوه ائدرک، کتابی ینی دن چاپ ائتدیرمیشدیر. کومپیلیاسیاچی (کتابساز) محصولی اولان بو منبعین علاوه لر بؤلومونده، همچنین ایضاحلاردا گئدن سهو و غیر علمی ملاحظه لر عمومیتله متنین اؤزوندن داها رنگارنگ و زنگین اولموشدور!!. ترتیباتچی معجزله باغلی ایضاحیندا یازیر:
«معجز، شبسترده ساکن اولدوغو ایلک چاغلاردا، نوحه یازماقلا مشغول اولموشدور»31
آرتیق استانبولدا بیر مترّقی، دمکرات شاعر کیمی دنیا گؤروشی فرمالاشان معجز 7-1906 نجی ایلده وطنه قایتمیشدی. وطنین مادّی، معنوی سفالتینی، فلاکتلی وضعیتینی گؤرن شاعر اوره ک آغریسی ایله اونون آغلار حالینی اؤز «نوحه» لرینده عکس ائتدیرمیشدی. بو باره ده معجز ون فارسجا یازدیغی قیسا ترجمة حالیندا اوخویوروق:
« ... 16 ایل اورادا [استانبولدا] قالدیم [سونرا]، شبستره گلدیم. وطنین آغلار حالینی مشاهده ائتدیکده نوحه خوانلیقا باشلادیم، [لکن] آخوندلار منیم نوحه خوانلیغیمی بگنمه دیلر. [منه] محاربه اعلان ائتدیلر ....» 32
هئچ بیر شرحه احتیاجی اولمایان بو سطرلرده شاعرین کنایه لی شکیلده دئدیگی «نوحه» سؤزونون هانسی معنادا ایشلندیگی آیدیندیر. بو «نوحه»لر طباطبائی نین و ائله جه ده اونون سویّه سینده اولان استادینین باشا دوشدوگی «نوحه»لردن فرقلنیر! محض بونا گؤره ده آخوندلار، مرتجعلر و قاراگروه چولار معجزون «نوحه خوانلیغی»نی نه اینکه بگنمه دیلر، حتّی اونا قارشی محاربه اعلان ائتدیلر. ماراقلی دیر که، معجزون بو بدیعی افاده سینه تخمیناً سکسن ایل سونرا ایرانین فارس شاعری مهدی اخوانین شعرینده راست گلیریک:
«مـن مــرثیه گــوی وطنِ مــرده ی خویشــم»
ترجمه: «من اؤلموش وطنیمین مرثیه (= نوحه) دئیه نییم»*
دوغمایوردونا قایتمیش معجزون وطنین آغلار حالینا یازدیغی «دئدیلر» ردیفلی شعریندن بیر- نئچه بیتی، اوز تعبیری ایله دئسک، «نوحه» سیندن مثال اولاراق نظردن گئچیرمک یئرینه دوشر:
چون قــایتدیم وطنه، «آچما دهانین»، دئلدیر
« دینــمه، دانـــیشما و ترپتمه زبانین»، دئدیلر
« مسجـــده داخــل اولان وقتیده کرنوش ائیله
وئر ســلام، اؤپ الــین آقـــای زمانین» دئدیلر
بونــا بنزز بیر نئچه باشقا بیتلره دقت یئترک :
اویناما، چالما، دانیشما، گولمه، دینمه، لال اوتور
یاخشیدیر مین دفعه بوردان بیر مزار ای دوستان
یا خود:
سکینه گوشه ی ویرانه ده جان وئردی آجیندان
ائشیتجک بو سؤزی باشین وورار دیواره ایرانلی
عجـــــب صاحب مروّت، رحمدل ملّتدی بو ملّــت
کــــــه، آغلیر مین سنـه اوّل اؤلن آجلاره ایرانلی
سکــــــــینه آدلـی چوخ قیزلار یاتیر آج بو ولایتده
چــؤرکچــی خانـه لر باغلی قالیب آواره ایرانلی
یالانـــــدیر بــو نمایشلر، اینانما هرگز ای معجز
یغیر آذوقه سیـن خـلقین قویور انباره ایرانلی33
ایراندا چریکی حرکاتین گؤرکملی نماینده لریندن اولان شاعر علیرضا نابدل، آذربایجان و ملی مسئله آدلی اثرینده معجزون اجتماعی- سیاسی گؤروشلرینین تحلیلینه خصوصی یئر وئرمیشدیر. عمومیتله، معجز یارادیجیلیغینی یوکسک قیمتلندیرن نابدل اونون باره سینده بعضی تنقیدی فکرلرینی ده سؤیله ییر:
« ... اونون [معجزون] اساس مبارزه سی یئرلی استثمارچیلارا و اونلارین حمایه دارلاری اولان روحانیلره قارشی ایدی. شهرلرده مجتهدلرین حاکمیته قارشی مخالف اولدوقلاری و اونونلا هر نوع امکداشلیغی تحریم ائتدیکلری بیر حالدا، معجزون رژیمه قارشی جدّی مناسبت گؤسترمگینه مانع اولور.
.... معجز دین علیهینه مبارزه سینی (البته ماتریالیستی موقعدن یوخ، بلکه اؤزونه مخصوص بیر شیوه، اسلوبلا) صنفی مبارزه دن آییرمامیشدیر ... بونونلا بئله فئودال میلیتاریسمی تخته اوتوراندان سونرا، او مستملکه چی کی، استثمارچی قوه لری اطرافینا توپلایب، اؤزونه تابع ائتمک مقصدینده اولدقدا، گونی- گوندن آرتماقدا اولان تضییقه قارشی معجز قطعی صورتده مبارزه ائتمه یر. اصلینده رضاشاهین عکس انقلابچی ماهیّتنی تانیماقدان عاجز ایدی ...» 34
نابدل دینی رهبرلرین حقیقی سیماسینی لازیمینجا باشا دوشمه دیگینه گؤره معجزی تنقید ائتمیشدیر. هر شئیدن اوّل، او، ارتجاعچی روحانیلرین ماهیّتنی، اونلارین اجتماعی- سیاسی حیاتدا اوینادیقلاری دهشتلی رولی یاخشی باشا دوشور، دریندن درک ائدیردی. محض بونا گؤره ده او دؤنمده او، ملاّلارین حرکاتی قارشیسیندا شاها اوستونلوک وئریردی. اونون «رژیمه قارشی سرت مناسبت گؤسترممه سی»نه، معاصر تاریخین تجربه سی ده اونا حق قازاندیریر. خلقین معارفلندیریلمه سی اوغروندا بیر مبارز شاعر کیمی معجزون بؤیوک امگی، چکدیگی زحمتلر ده، نابدل طرفیندن اهمیت سیز قلمه وئریلمیشدیر. معجزون ایستر دینه، ایسترسه ده رضاشاها مناسبتی باره ده خصوصی اولاراق اطرافلی دانیشاجایق.
1982- نجی ایلده غلام محمدلینین نشر ائتدیردیگی معجز اثرلری باره ده دکتر محمّدتقی زهتابینین وارلیق درگیسینده 1368ش/1990 م. - نجی ایل، نمره: 4-75 ، صص 106-92 ) چاپ ائتدریردیگی تنقیدی یازیسی علمی سجیّه سی ایله سئچیلیر. م. ت. زهتابی غلام محمدلینین معجز اثرلریندن عبارت بو سون نشرینده یول وئریلن چوخ سایلی سهولری گؤسترمیش، شاعرین رضاشاها مناسبتنی ده بیر- نئچه سطرده دولقون تحلیل ائتمیشدیر. همین مقاله ده تدقیقاتچی «قاوال» سؤزی ایله علاقه دار بیر سهوه یول وئرمیشدیر. معجزون «گونده» ردیفلی و باشلیغی شعرینده بئله بیر بیت واردیر:
«قویون، قـوزی قاریشــار بیر- بیرینه صحراده
قاوال چالار، سو ایچر، کئف چکر چوبان گـونده
دکتر زهتابی یه گؤره «قاوال» و «سو» سؤزلری بورایا سهو اولاراق دوشموشدور. چوبان قاوال دگیل، نئی چالارسا، اؤزو ده سو دگیل سوت ایچرسه کئف چکه بیلر»35. مسئله بوراسیندا دیر که، معجزون شعرینده قاوال سؤزی ائله نئی معناسیندا ایشله دیلیر. شاعرین یارادیجیلیغیندا ایشله نن تورکیزم لردن بیری ده قاوال سؤزودور. شمس الدّین سامی اؤز قاموس تُرکی سینده بو سؤزون ایضاحینی بئله وئریر: «قاوال: دودوک = چوبانلارین چالدیغی قالینجا سَسلی بؤیوک دودوک [توتک]36
معجزون ایکی مختلف فتو شکیلی باره ده ده دکتر زهتابی نین وئردیگی دوزگون معلومات غلام محمّدلی نین بو خصوصدا کی سهوینی ده آرادان قالدیرمیشدیر.
رحیم رئیس نیا 1995- نجی ایلده چاپ ائتدیردیگی ایران و عثمانی در آستانه ی قرن بیستم اثرینده استانبولدا مهاجرتده یاشامیش ضیالیلار سیراسیندا میرزه علی معجز حقینده ده معلومات وئرمیشدیر. شاعره حصر ائتدیگی 4، 5 صحیفه لیک یازیسیندا مؤلّف هئچ بیر ینی سؤز دئمه میشدیر. بورادا، رئیس نیا استناد ائتدیگی منبعلرده کی گوبود سهولری تکرار ائتمکله برابر، اؤزی ده بونلارا بیر نئچه خیردا یالنیشلیقلار دا، علاوه ائتمیشدیر.
غلام محمدلی تبریزده معجز اثرلرینین ترتیبی و نشری عرفه سینده شاعرین ترجمه ی حالینی حاجی محمدآقا نخجوانی دان و باشقالاریندان اؤرگندیگی زمان معجزون، گؤرکملی متفکّر شیخ محمود شبسترییه درین حُرمتیله علاقه دار بئله بیر معلوماتی دا ائشیتمیشدی: «معجز وقتینین چوخونو شیخ محمود شبستری تُربه سینین مجاورتینده گئچیررمیش». بوراداکی «مجاورت» سؤزونو سهو باشا دوشن غ. محمدلی بئله یازمیشدیر:
«[معجز] بؤیوک عالمین مقبره سینده مجاورلیک ائتمک و شعر یازماقلا مشغول اولموشدور»37
شاعری بیر مقبره خدمتچیسی کیمی قلمه وئرن بو سؤزلرین یازیلماسیندان یاریم عصر کئچدیکدن سونرا، رئیس نیا بو یانلیشلیغی، اثرینده تکرار ائتمیشدیر.38 بیزدن اؤنجه قربانعلی محمدزاده بو مسئله ایله باغلی غلام محمدلی یه اعتراضینی بیلدیرمیشدیر.39 1982- نجی ایلده یازدیغی آذربایجان شاعری میرزه علی معجز شبستری و منیم خاطره لریمدن آدلی اثرینده، ق. محمّدزاده او دؤر ده شیخ محمود مقبره سینین خصوصی قوللوقچوسی و یا خود مجاوری اولان رضاقلی آدلی شخصدن دانیشیر و اونون حقینده اطرافلی معلومات وئریر.40
معجزون حیات و یارادیجیلیغی حقّینده آزجاجیق معلوماتی اولانلار بیلیرلر که، دیللرده ازبر اولماسینا، الدن - اله گزمه سینه باخمایاراق، ساغلیغیندا شاعرین اثرلری چاپ ائدیلمه یب. اؤز اجمالی ترجمه ی حالیندا شاعر بونی سؤیله میشدیر. رئیس نیا معجزون همین ترجمه ی حالیندان بو حصه نی (شاعرین اؤز الی ایله یازدیقی ترجمه حالیندان معین قدر فرقلی اولاراق) یازیسینا کؤچوروب:
«... بوگونه قدر اوچ مین بیت یازمیشام، اما اونلاری من اؤزوم توپلامامیشام. رفیقلره وئرمیشم، بعضیلری توپلایبلار ... منیم شعرلریم چوخو فکاهی دیر. و بونا گؤره خلق طرفیندن رغبتله اوخونولاجاقدیر.» 41
شاعرین بو سؤزلرینی اونودان رئیس نیا، دکتر جواد هیئتین بو باره ده یازدیغینی ینی بیر کشف کیمی قلمه وئریر:
« ... دکتر جواد هیئت خاطرلاتمیشدیر که بوخلق شاعرین [معجزون] بیر پارا شعرلری چاپ ائدیلمه میشدن اؤنجه آغیزدان- آغیزا گزرمیش ». 42
معجز «وار» ردیفلی شعرلرینین بیرینده، اثرلرینین گئنیش مقیاسدا خلق آراسیندا یایلدیغینی و آرتیق مشهور بیر شاعر اولدوغونی گؤسترمیشدیر:
تســــــــــخیر ائـدیب هر یئری اشعاری معجزون،
ظنّ ائتمه ین که، بیرجه شبسترده نامی وار. 43
رئیس نیانین مقاله سینده یول وئریلمیش بیر- نئچه باشقا سهولری ده گؤسترمگ ایستردیک. بورادا XIx عصرین ایکینجی یاریسیندا یاشایب - یاراتمیش، 1907- نجی ایلده وفات ائتمیش مشهور نوحه و غزل شاعری حاجی رضا صرّاف تبریزی هجوگو شاعر کیمی تقدیم ائدیلمیشدیر که، بودا تمامیله سهودیر.44 یازیدا نمونه گتیریلن «مکتوبلاشما» باشلیقلی شعرینین بیرینجی مصراعسینداکی «اَهون» (اوجوز) سؤزی « ارزان » سؤزی ایله عوض ائدیلمیشدیر. معجز اؤز ترجمه ی حالینی آنادیلینده دگیل، فارسجا یازمیشدیر.45
***
معجزه حصر ائدیلمیش ائله بیر اثر یوخدور که، اورادا صابرین آدی چکیلمه سین، «صابرین معجزه تأثیریندن» بحث ائدیلمه سین. بو ایکی صنعتکارین دنیا گؤروشی و یارادیجیلیغیندان دانیشیلماسین. من مقاله مین بو مقامیندا آنجاق بو ایکی بؤیوک شاعرین ادبی ارثینین طالعی ایله باغلی مقایسه نی آپارماق ایستردیم.
هر ایکی شاعرین مادّی وضعیّتینین آغیرلیغینی، ارتجاعچی قوّه لر طرفیندن معنوی تضییقلره معروض قالماسینی نظره آلساق، اونلارین حیات شرایطینی تخمیناً اوخشار اولدوغونی دئیه بیلریک. لاکن صابرله معجزون ادبی ارثینین نشری و تدقیقینه گلدیکده آراداکی بؤیوک فرقی گؤرممک ممکن دگیل. صابر اثرلرینین طالعنی خوشبخت حساب ائتمک اولورسا، معجز ادبی ارثی باره ده بونون تام عکسینی دئمک اولار.
م. ع. صابر 1911- نجی ایلده وفات ائتدیکدن سونرا جلیل محمدقلی زاده،ع . حقوئردیف، ع . ق .
غمگسار و ع.صحت کیمی گؤرکملی ادبی- اجتماعی خادملر اونون اثرلرینی توپلایب شاعرین گیزلی امضاء لاریندان بیرینی نظره آلاراق هوپ هوپنامه آدی ایله چاپ ائتدیر میشلر. 1914 - نجی ایلده ایسه، خلقدن توپلانان مادّی یاردیم و اعانه لر حسابینا نشر ائدیلن بو مکمّل کتابا آذربایجانین خلق رسامی عظیم عظیم زادهنین صابر اثرلرینه چکدیکی کاریکاتورلار و تصویرلر ده داخل ائدیلمیشدیر. هوپ- هوپنامهنین بو چاپی ایستر اؤزونون مترّقی مضمونی ایله، ایسترسه ده نفیس لیک اعتباریله شمالی آذربایجانین کتاب نشری تاریخینده علامتدار حادثه کیمی دگرلندیریلیر. بو نشر بوتون آذربایجان ضیالیلارینین، معارفپرورلرینین،خصوصی ایله جنوبی آذربایجان آزادیخواهالارینین سون درجه ده قیمتلی و عزیز کتابی کیمی شهرت قازانیبدیر. کتابین چاپیندان بیر عصره یاخین وقت گئچسه ده، او قیمتلی بیر جواهر کیمی هله ده اهمیّتینی ساخلاماقدادیر. صابر اثرلرینین اونون آدینا لایق شکیلده نشرینی، طبیعی کی شمالی آذربایجاندا موجود شرایط و آتمُسفرله ایضاح ائتمک لازمدیر. بئله بیر شرایط او زمان، حتّی بوگون بئله ایراندا، خصوصی ایله ده اونون ترکیب حصّه اولان زواللی جنوبی آذربایجاندا اولمامیشدیر. معجزون بعضی مقاملاردا بیر چوخ جهتدن شمالی آذربایجانا غبطه ائتمه سی ده یئرسیز دگلیدیر:
« غبطه میز یئرسیزدگیل، وار علتّی
اوردا توی دور، بوردا ماتم الامان »46
قید ائتدیگیمیز کیمی، قاتی فارس ملت چیلیگی ایدولوگیاسینا اساسلانمیش پهلوی رژیمینین آپاردیغی سیاست اوجباتیندان معجزون اثرلری شاعرین ساغلیغیندا چاپ ائدیلمیر. (رضاخانین حاکمیته گلمه سیندن اؤنجه معجزون 1920- نجی ایلده تبریزده چیخان ملانصرالدین ژورنالینین نمره لرینده درج اولونموش ایکی شعری استثنا تشکیل ائدیر). معجزون وفاتیندان خیلی سونرا، جنوبی آذربایجانین ملی حکومتی زمانیندا (1945) اونون اثرلرینین معیّن حصه سی نشر ائدیلیر. آمریکا، انگلیس امپریالیستلرین حمایه سی آلتیندا محمدرضا شاهین قوشونی، ارتجاع و ئیرلی مُلکه دارلارلا بیرگه ملّی حکومت طرفدارلارینی قان دریاسیندا غرق ائتدیگی زمان معجزون ده نشر ائدیلمیش دیوانینین اکثر نسخه لری قالاق - قالاق یاندیریلان آنا دیللی کتابلار ایچینده زبانه چکرک یانیب کول اولور. 1979 - نجی ایلده پهلوی حاکمیّتی دئوریلدیکدن سونرا آنا دیلیمیزله باغلی یارانمیش نسبی آزادلیق شرایطینده معجز اثرلری ده بعضی شخصلر طرفیندن نشر ائدیلیر، وقت آشیری اولاراق مطبوعات صحیفه لرینده مختلف مقاله لر درج اولونور. لاکن شاعرین شعرلرینی و یارادیجیلیغینا دایر یازیلان مقاله لری صابر له باغلی گؤرولن ایشلرله مقایسه ائتمک ممکن دگیل. بیز فاکتیکی اولاراق معجزه اؤز وطنینده ائدیلن ظلمون شاهدی اولوروق. صابر اثرلرینین ترتیبچیلری فریدون بیگ کؤچرلی، عبّاس صحت و محمد سعید اودوبادی، داها سونرالار عبّاس زمانوف و حمید محمدزاده کیمی شخصیتلر اولموشدورسا، تام اوره ک آغیریسله دئیه بیلریک که، xx عصر آذربایجان ادبیاتی تاریخینده تنقیدی رئالیزم جریانینین انکشافیندا اؤزونه مخصوص یئری اولان معجز کیمی بؤیوک بیر شاعرین اثرلرینین ترتیبچی و ناشرلری عادی هوسکار کومپیلیاسیاچی سویّه لی شخصلر اولموشلار! خارجی اؤلکه لرده یاشایان بعضی جنوبی آذربایجانلیلارین دا بو ساحه ده گؤردوکلری ایشلر بو دئیلنلردن مستثنا اولمور. بو ادعّالی هوسکارلار پریمیتو صورتده ترتیب ائتدیکلری معجز اثرلرینی اساساً بیر- بیریندن کؤچورموشلر. همین کتابلار بیر طرفدن ترتیبچی و ناشرینین سویّه سینی گؤستردیگی حالدا، دیگر طرفدن ده تاریخی بیر سند کیمی بؤیوک معجزون ادبی ارثینه اولان ظلم و حقّ سیزلیقلاری بارز صورتده نمایش ائتدیریر.
برلين 2007
azer-online.com
ادبیات و قیدلر
1 ـ *- دیوان شهریار، جلد سوّم، (آثار منتشر نشده)، تبریز، رسالت، 1369، ص 397
1- 2 ـ محمدعارف (داداش زاده): معاصر ادبیّات، اورتا مکتبلرین 10- نجی صنفلری اوچون درسلیک، باکی، 1948، (آذربایجان سووه ت ادبیات شناسلیغی 1975- 1920 بیبلیوگرافیا، باکی، علم، ص 82)
2- 3 ـ ولی یف، مسعود: «مفکوره دوستلاری»، آذربایجان، باکی، نمره 9، 1950، صص 128-115
3- علیزده، مبارز: «ایران آذربایجانینین گؤرکملی دمکرات شاعری»، ادبیّات و اینجه صنعت، باکی، 18 سنتیابر، 1954، / میرزه علی معجزون وفاتینین 20 ایللیگی مناسبتی ایله/ (همان منبع، بیبلیوگرافیا، ص 262)
4- 4 ـ عافیت، محمدرضا: « معجز بو گون ده یاشایر »، آذربایجان قزتی، باکی، 30 سنتیابر، 1964، / وفاتینین 30 ایللیگی مناسبتی ایله/
5- 5 ـ آخونداف، ناظم: آذربایجان ساتیرا ژورناللاری ( 1920-1906)، باکی، آ. ع. آ. نشریاتی، 1968، صص 330-329
6- 6 ـ پاشایف، میرجلال، حسینوف، فریدون: xx عصر آذربایجان ادبیّاتی، باکی، معارف، 1982، صص 225-219
7- 7 ـ معجز، میرزاعلی: سئچیلمیش اثرلری مقدمه و ترتیبات: غلام محمّدلی، باکی، دؤلت نشریاتی، 1954، ص 11، مقدمه و 169-168
8- 8 ـ معجز اثرلرینین الیازماسی. مقاله مؤلّفینین آرشیوی
9- 9 ـ عاقلی، باقر: روزشمارِ تاریخ ایران (از مشروطه تا انقلاب اسلامی) جلد 1، تهران، نشر گفتار، 1369، ص 96.
10- 10 ـ حاجی یف، جعفر (خندان): xx عصر آذربایجان ادبیّاتی تاریخی، باکی، آذر، اونیورسیتت نشریاتی، 1955، ص 290
11- 11 ـ همان منبع: ص 290
12- 12 ـ همان منبع: ص 292
13- 13 ـ احمدی، حمید (ناخدا انور): نگاهی به تاریخچة حزب عدالت، برلین، 1994، صص 23-24
14- 14 ـ عُمَروا، لطیفه: میرزعلی معجز، باکی، آذر، دولت نشریاتی، 1958، صص 4 و 20
15- 15 ـ عاقلی، باقر: گؤستریلن منبع (9)، ص 131
16- عُمَروا، لطیفه، گؤستریلن منبع (14)، ص 30
17- میراحمدوف، عزیز: « میرزه علی معجز »، آذربایجان ادبیّاتی تاریخی، جلد 2، باکی، آذر. س س ر علملر آکادمیاسی نشریاتی، 1960، ص 748
18- میراحمدوف: همان منبع، صص 745 و 759
19- میرزا علی معجز: سئچیلمیش اثرلری، ترتیبات و مقدمه: غلام محمدلی، تبریز، 1324/1945، صص 153-155
20- میراحمدوف، عزیز: گؤستریلن منبع (17)، ص 749
21- باخ: بامداد، مهدی: شرح حال رجال ایران، جلد 1، تهران، زوّار، چاپ 5، 1378، صص 241-240
22- خانم بیضایی یازیر:
«طاهره قرّﺓ العین» نین وفاتیندان یاریم عصر سونرا، بی بی خانیم وزیروف [وزیروا] ایراندا ایلک دفعه اولاراق قیز مکتبی تأسیس ائتدی. لاکن ایلک گوندن سیّدعلی شوشتری، و شیخ فضل الله نوری بو تشّبثه قارشی چیخماغا باشلادیلار. بو ایکی روحانی تکفیرنامه لر چاپ ائتدیریب، خلق آراسیندا یایدیلار نهایت، بی بی خانیم مکتبی باغلاماغا مجبور اولدی»
(بیضایی، نیلوفر: «زنان آزادیخواه ایران از قرﺓ العین تا پروین اعتصامی»، تلاش، آلمان، سال چهارم، شماره 20، شهریور/ مهر 1383/2004، ص 160)
23- حسین اف، فریدون: گؤستریلن منبع (6)، ص 57
*- فکاهی: ساتیرا و هوموردان فرقلی اولاراق فکاهی اوخوجو و دینله یجی ده آنجاق گئچیجی، آنی گولوش دوغورور. فکاهی اثرلری (نثر و شعر) تنقیدی و معنالی گولوشله یاناشی قویماق اولماز.
دینی هجو ده شاعر اؤز دینی عقیده و مذهبیندن چیخش ائدرک، باشقا دینی عقیده و مذهبلره قارشی منفی مناسبتینی و یا نفرتینی بیلدیریر. کلاسیک ادبیّاتدا شیعه و سنّی شاعرلرین بیر- بیرینین مذهبینه قارشی یازدیقلاری هجولره راست گلمک اولار. بعضاً ده دیندار شاعر خلقینین دینی احکاملارا لاقید اولدوغونو، حیاتدا میدانا چیخان اساسلی و یا ظاهری دگیشیکلرین دینه، شریعته مغایر اولدوغونی دوشوندوکده، آداملاری استهزالی و یا جدّی شکیلده هجو ائدیر. حاجی حسین صحاف تبریزی نین کسروی نامهسی، حدّادِ تبریزی و کریمی مراغه ای نین بیر سیرا شعرلری دینی هجولر دیر.
24- حاجی یف، توفیق: xx عصرین اوللّرینده آذربایجان ادبی دیلی (درس وسایطی)، باکی، معارف نشریاتی، 1977، صص 83-65
25- نوروزوف، ترلان: صابر ادبی مکتبی، باکی، یازیچی، 1992، / اکثر صحیفه لرده معجزله باغلی ملاحظه لر وار./
26- محمدوف، کامران: «میرزه علی معجز یارادیجیلیغیندا معیشت ساتیراسی»، xx عصر آذربایجان ادبیاتی مسئله لری، باکی، علم، 1989، ص 100
27- معجز اثرلرینین الیازمالاری مقاله مؤلفینین آرشیوی
28- مجتهدی، مهدی: رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، بکوشش: غلامرضا طباطبائی مجد، ؟ ، ؟، صص 255-254
29- معجزون سئچیلمیش اثرلری، تبریز، 1945 (19)، ص 235
30- همان، ص 54 . و نخجوانی نسخه سی
31- مجتهدی، مهدی: همان (28)، صص 519-518
32- معجز اثرلرینین الیازمالاری، مقاله مؤلفینین آرشیوی
*- اخوانین بو شعرینه دقّتیمی گنج یازیچی دوستوم سهراب مختاری جلب ائتمیشدیر.
33- همان، الیازمالار، و نخجوانی نسخه سی
34- نابدل، علیرضا: آذربایجان و مسئله ملی، صص 18-16
35- زهتابی، محمّدتقی: «میرزه علی معجزین باکی چاپی» وارلیق، 1360 [ا1981]، صایی: 4-75، صص 93-106/ ص 103
36- شمس الدّین سامی: قاموس تُرکی، 1317 هـ
37- معجز، سئچیلمیش اثرلری، (19)، ص 4
38- رئیس نیا، رحیم: ایران و عثمانی در آستانة قرن بیستم، جلد 2، تبریز، ستوده، 1374/1995، ص 847
39- محمدزاده شبستری، قربانعلی: آذربایجان شاعری میرزاعلی معجز و منیم خاطره لریمدن، الیازما، باکی، محمد فضولی آدینا الیازمالار انستیتوتی، نمره: C-1074 ، ص50 11541
40- همان منبع، ص 51
41- معجزاثرلرینین الیازمالاری، مقاله مؤلّفینین آرشیوی
42-رئیس نیا، همان منبع (38)، ص 848
43- معجز اثرلری، همان منبع (19)، ص 205
44- همان، ص 844
46- شفق، تبریز، 1324، نمره: 4، ص 21
azer-online.com
میرزه علی معجز یارادیجیلیغینین تدقیقی و نشری تاریخینه دایر
بو مقاله معاصر جنوبی آذربایجان الفباسی ایله ایلک دفعه اولاراق اوخوجولارین ملاحظه سینه چاتدیریلیر. "آذربایجان" سایتی یازیچیلار هیئتی
azer-online.com
تجـــــــدّد ادبــی شــد بــه آذری آغـــــــاز
نفــوذش از ره تـرکیّه بــود و از قفــــــقاز
نخست شاعرِ نو معجز شبستر ماست
کـــه از نوابغ عصـر و بزرگ راهــــــنماست.
شهریار
اؤز خلقینین انتباهی اوغروندا یازیب - یارادان مترقی دنیا گؤورشلو مبارز آذربایجان شاعری، اثرلرینی اساساً آنادیلینده یازمیش بؤیوک ساتیریک میرزه علی معجزون ادبی ارثی پان فارسیسیت حاکمیت دؤرونده، ایراندا طبیعی کی، چاپ ائدیله بیلمزدی. رضاشاه دیکتاتورلوغو دئوریلدیکدن سونرا، آذربایجاندا ملّی حکومت فعالیّت گؤستردیگی بیر دؤرده معجز اثرلرینین نشری اوچون الوئریشلی شرایط یاراندی. شاعرین 252 صحیفه لیک ایلک اثرلری 1945- نجی ایلده تدقیقاتچی غلام محمدلی نین تشبّثی ایله س. س. ر. ی ایله ایران آراسیندا مدنی علاقه لر جمعیّتی تبریز شُعبه سینین نشریاتیندا چاپ ائدیلیر. مطبوعات صحیفه لرینده معجزون مفکوره و یارادیجیلیغینا دائر مقاله لر درج ائدیلمگه باشلایر. او دؤرده ایستر غلام محمدلی نین، ایسترسه ده دیگر مؤلّفلرین یازدیغی بو مقاله لرله معجز شناسلیغین تملی قویولور. شاعرین اثرلری شمالی آذربایجاندا دا غلام محمدلی نین ترتیب چیلیگی و اؤن سؤزو ایله 1948، 1954و 1982 - نجی ایللرده نشر ائدیلیر. کتابدان - کتابا معجزون سئچیلمیش اثرلرینه داخل ائدیلن شعرلرین سایی آرتیر. 1963- نجی ایلده ایسه شاعرین سئچیلمیش اثرلری پانچئنکو فامیلیالی ترجمه چی طرفیندن روس دیلینه چئورلیرک چاپ ائدیلیر
تخمیناً 1948 - نجی ایلدن اعتباراً شمالی آذربایجاندا میرزه علی معجزه دایر تدقیقاتلار گئنیش وسعت آلماغا باشلایر. محمد عارف 1 (1948)، مسعود ولی یف2(1950)، مُبارز علیزاده3 (1954)، جعفرخندان (1955)، لطیفه عمروا (1958)، عزیز میراحمدوف (1959)، محمدرضا عافیت4(1964)، ناظم آخوندوف5 (1968)، میرجلال پاشایف6 (1969)، توفیق حاجی یف (1977)، ترلان نوروزوف (1992) و سایره تدقیقاتچیلار بو باره ده مونوگرافیا، مقاله و اوچرکلر یازیرلار. معجزون حیات و یارادیجیلیغی حقینده معلوماتلار xx عصر آذربایجان ادبیّاتی تاریخی کتابینا، اوچ جلدلیک آذربایجان ادبیّاتی تاریخی نه، اورتا مکتبلرین 10- نجی صنفلری اوچون یازیلان ادبیّات درسلیگینه داخل ائدیلمیشدیر. ایلک نوبه ده، معجزی متخصصلره و گئنیش اوخوجو کوتله سینه تانیتدیران غلام محمدلی یه، همچنین یوخاریدا آدلارینی چکدیگیمیز تدقیقایچیلارا درین منّتدارلیق حِسّنی افاده ائتمکله برابر، اونلارین تدقیقاتلاریندا یول وئریلمیش بعضی خطا و سهولری نظردن گئچیرمک ایستردیک.
شمالی آذربایجان ادبیات شناسلیغیندا معجز یارادیجیلیغینین تدقیقی و نشری ساحه سینده نظره چارپان اساس سهولری سووه ت اتفّاقیندا حاکم اولان ایدولوگیانین طلبلری ایله ایضاح ائتمک لازمدیر. آذربایجان سووه ت ادبیّات شناسلیغیندا شاعرین دنیا گؤروشونون فُرمالاشماسینی شرط لندیرن عامللردن بیری کیمی اونون اؤز وطنی و مُحیطینده باش وئرن تاریخی، اجتماعی - سیاسی حادثه لرین تأثیری آز اؤرگنیلمیش، روسیا انقلابینین تأثیری ایسه شیشیردیلمیشدیر. معلوم مسئله دیر که، هر هانسی بیر اثر حاکم ایدولوگیانین تأثیری آلتیندا تدقیق ائدیلیرسه، بیر طرفلی و یا کؤکوندن یالنیش نتیجه لره گتیریب چیخارار . بو خصوصدا بیر نئچه فاکتی گؤزدن گئچیرک. غ. محمدلی معجزون رضاشاها مناسبتی باره ده دوزگون معلومات وئرمیر. او، شاعرین رضاشاها قارشی اولدوغونی و اونون علیهینه تنقیدی شعرلر یازدیغینی گؤستریر7. بونی ثبوت ائتمک اوچون «من نئیلیوم» ردیفلی شعرینده بیتلرین آردیجیلیغی پوزولموش (16- نجی بیت 14- نجی بیتین یئرینه قویولوب)، شعرده گئدن «شاهِ جوان» افاده سی «شاهِ رضا» ایله عوض ائدیلمیشدیر. معجزون اؤز اَلیازماسیندا همین حصّه بئله دیر:
پهلـوی زاده چیخیب تخته دئیرلر دییه سن
و قویوب باشینه تاجِ قجری من نــئیلیوم !
باغلادی مجلس شورانی تـوپا ممدلــی شاه
دوشدی اؤز جانینه آخر شرری من نئیلیوم !
قمـر عقــربده قـایتدی وطنـه شــاهِ جـوان
یاخچی ساعتده ائدییدی سفری من نئیلیوم !
گــؤزی قاشـی بــدنی هریئری بنزیر شاهه
آزایمش مدرکی، یوقموش هنری من نئیلیوم8
گؤروندوگی کیمی، بورادا سادجه اولاراق رضاشاهین سلطنت تختینه چیخما سیندان دانیشیلیر. مجلس شورانی توپا توتان محمدعلی شاها و 1299- نجی ایل خُرداد آیینین 13 - ده (1920 - نجی ایل مایین 3 ده) آوروپا سفریندن وطنه قاییدان «شاهِ جوان»، یعنی احمدشاها9 ساتیریک مناسبت بیلدیریلیر. لاکن غلام محمدلی:
پهلوی زاده چیخیب تخته دئیرلر دییه سن
و قـویوب بــاشینه تاج قجری من نئیلیوم!
بیتیندن سونرا:
گــؤزی قاشی بـدنی هریئری بنزیر شـاهـه
آز ایمش مدرکی یوقمش هنری من نئیلیوم
- بیتنی وئرمکله اثرین مضمونونی دگیشدیرمیش، نتیجه ده ساتیرا محمدعلی شاه و احمدشاهلا برابر رضاشاها دا عاید ائدیلمیشدیر.
جنوبی آذربایجان ادبیّاتینا دایر بیر سیرا تدقیقات اثرلرینین مؤلّفی اولان جعفر خندان، معجز یارادیجیلیغینا خصوصی دقّت یئتیرمیشدیر. 1955- نجی ایلده چاپدان چیخمیش xx عصر آذربایجان ادبیّاتی آدلی کتابیندا، او، شاعرین حیات و یارادیجیلیغی، همچنین دنیا گؤروشی باره ده اطرافلی ملاحظه لر سؤیله میشدیر. دگرلی معلوماتلارلا زنگین بو مونوگرافیادا بعضی غیرعلمی، تاریخی کئرچکلیکلری عکس ائتدیرمه ین فکرلره ده راست گلیریک. مؤلّف یازیر:
«جنوبی آذربایجان خلقینین قارشیسیندا دوران ان مهّم وظیفه ملّی استقلالیت ایدی. بو وظیفه نی یاخیشی باشا دوشن معجز وطن پرورلیک موضوعوندا شعرلر یازماغا باشلایر.» 10
جعفر خندان اؤز فکرینی ثبوت ائتمک اوچون، شاعرین « نچون آه ائیله دین، ای بُلبلِ نالان وطن» مصراعی ایله باشلانان سیاسی غزلیندن بو ایکی بیتی وئریر:
«وطنیز جسمدی سیزده وطنه جان کیمی سیز
راضی اولمون قالا جان سیز وطن ای جانِ وطن
اولمیوب شاد، اوزی گولمییوب افسوس- افسوس
او زمــــــــاندان کــه اولــوب معجزه ایــران وطن»11
وطنپرور شاعرین یازدیغی شعرلرده تکرار- تکرار ایشله نن «وطن» سؤزونون آنلایشی عمومیّتله ایرانلا باغلی دیر. تدقیقاتچی نین ادعّاسینین عکسینه اولاراق، اونون مثال گتیردیگی بیتلرده ده بو سؤز همین معناده ایشلنمیشدیر. سؤز یوخ که «وطن» دئیلرکن ایرانین نظرده توتولدوغو بیر مقامدا آذربایجانین ملّی استقلالیتیندن صحبت گئده بیلمز. مؤلف مونوگرافیاسینین باشقا بیر یئرینده بیر داها همین موضوعا قایدیر و بیرق عدالت مجموعه سیله باغلی باشقا بیر تاریخی سهوه یول وئریر:
«اوکتیابر سوسیالیست انقلابیندان سونرا باکی انقلابی مطبوعاتیندا ایران سوسیال- دمکراتلارین نشر ائتدیردیکلری بیرق عدالت مجموعه سی ... صحیفه لرینده آذربایجان خالقنین ملّی استقلالیتی موضوعوندا یازیلمیش جدّی یازیلاری اوخویان معجز اؤز آتشین شعرلری ایله اونلارا سس وئریر ...» 12
آرتیق بو گون صورتی الیمیزده اولان همین «بیرق عدالت» مجموعه سینین نمره لرینی مطالعه ائتدیکده، اونلارین هئچ بیرینده «آذربایجان خلقینین ملی استقلالیتی» موضوعی ایله علاقه ده سؤز – صحبته راست گلمه دیک! مؤلف معجزین «بیرق عدالت» مجموعه سینی اوخودوغونا دایر منبع ده گؤسترمه میشدیر! قید ائدیلمه لی دیرکی، جنوبی آذربایجان دمکرات پارتیاسی ایرانلیلارین روسیادا گئدن سیاسی حادثه لرده اشتراکینی مصلحت گؤرموردی. بیرق عدالت ین جنوبی آذربایجان دمکرات پارتیاسینا مناسبتی تنقیدی اولموش، گئت- گئده بو تنقیدی مناسبت شدّتله نرک، دشمن چیلیگه چئوریلمیشدیر.13
معجز حقینده یازیلان ایلک نامزدلیک دئسرتاسییاسی شاعرین حیات و یارادیجیلیغینی تدقیق ائدنلرین دقّتینی جلب ائتمیه بیلمزدی. تدقیقاتچی لطیفه خانیم عُمَروا بو موضوعدا یازدیغی علمی ایشینی 1958 - نجی ایلده آذربایجان دولت نشریاتیندا چاپ ائتدیرمیشدیر. قید ائتمک ایستردیک که، ل. عُمَروا بو اثرینده معجزه دایر اونا قدر یازیلانلاردان ایره لی گئده بیلمه میشدیر. مونوگرافیانین «معجز یارادیجیلیغینین بعضی صنعتکارلیق خصوصیّتلری» آدلی بؤلمونده بعضی ماراقلی مقاملارلا راستلاشساقدا، اثر اساساً پارتیالی ادبیّات طلبلری اساسیندا یازیلمیش و مؤلّف بعضی مبالغه لره ده یول وئرمیشدیر.
معلومدور که، ایکینجی دنیا محاربه سینه قدر هله یاخین و اورتا شرق اؤلکه لری، او جمله دن ده ایران، امریکانین مستملکه چیلیک سیاستینه معروض قالمامیشدیر. بو سببدن ده همین دؤره قدر، معجزون، مترقّی دنیا گؤروشلی دیگر شاعر و یازیچیلارین اثرلرینده امریکا امپریالیزمینه قارشی بیر سؤز - صُحبته راست گلمیریک. ل. عُمَروا انگلیس، چار روسییاسی و آلمانیا امپریالاری ایله برابر، امریکانی دا معجزون مبارزه میدانینا داخل ائتمه گه چالیشمیشدیر.14
معجز یارادیجیلیغیندا جمهوریت موضوعسونا گلدیکده ایسه، قید ائتمه لیک که 1924- نجی ایلین فورال آییندا تهراندا و ایرانین دیگر شهرلرینده شاهلیق اصول- اداره سینین دگیشدیریلرک جمهوریت اعلان ائدیلمه سی مقصد ایله بؤیوک نمایشلر کئچیریلمیشدیر. قیسا فاصله دن سونرا ایران پارلامنتینده جمهوریت اعلانی اوچون آچیق اجلاس تشکیل ائدیلدی15. معجز بو جمهوریتچی حرکاتلا جدّی صورتده ماراقلاناراق، بو خصوصدا بیر- نئچه اثر، او جمله دن «جمهوریته» آدلی مشهور سیاسی لیریک شعرینی یازمیشدیر. ل. عُمَروا همین شعرله علاقه دار بئله یازیر:
«معجز جمهوریته آدلی شعرینده ینه ده جنوبی آذربایجاندا جمهوریت یارانماسی آرزوسونی افاده ائدرک دئیر: « زرین قدرینی زرگر بیلدیگی کیمی، جمهوریته هرکس مشتری اولماز »16
آذربایجان سووه ت علمینین دیگر نماینده لری ده بو خصوصدا، اوخشار چیخیشلار ائتمیشلر. بو معناده گؤرکملی آذربایجان عالمی عزیز میراحمدوفون معجزه حصر ائتدیگی اثر دقّتی چکیر. 1960- نجی ایلده اوچ جلدلیک آذربایجان ادبیّاتی تاریخی نه سالینمیش بو تدقیقات معجز شناسلیقدا باش وئرمیش انکشاف و درینلشمه نی عکس ائتدیریر. عالم بورادا شاعرین « آذربایجان ادبیّاتی تاریخینده بیر چوخ جهتدن اورژینال صنعتکار » اولدوغونی گؤستریر. معجزون آتئیزمی ایله علاقه دار،تدقیقاتچی حقلی اولاراق، شاعرین صابردن «خیلی ایره لی گئتدیگینی» سؤیله یر17. معجز یارادیجیلیغینداکی بدیعی صنعتکارلیغا گلدیکده، اونون آذربایجان ساتیراسیندا اؤزونه مخصوص دستِ خطّی اولدوغونی قید ائدیر18. ع. میراحمدوفون تدقیقاتیندا راضی لاشمادیغیمیز بیر مطلب وارسا، او دا حقینده دانیشدیغمیز امریکا امپریالیزمینین تنقیدی ایله باغلی مسئله دیر.
معجز خلقینین شعورونی، درّاکه سینی بوخوولویان « جهالت دیوی »نه قارشی وار قوّه سیله، «شمشیرِ آبدار بیانیله» عُمرو بویو مبارزه آپارمیشدی. «مسکین قویون » باشلیغی بیر شعرینده او، ایتی بیان قیلینج ایله «دیو جهالت» ه اشاره ائدرک یازیر:
چون قوّه وئردی قلبیمه می، سؤیله دیم که، هِی
ســـــــــاقی، تـئز اول، گـتـیر منه شمشیر حیدری
سوردی نچون؟ دئدیم: آ کیشی، گؤرموسن مگر؟
ائــیلیر خـــــــراب دیــو جهـــــــــالــت شــبستری؟
ظــنّ ائتمـــــــــــــه دیــو بیــردی، دئدی، بو دیـارده،
میــنلرجه دیــو خـــــــــلق ائـدیب آقای شُـستری19
غلام محمدلی نین 1945 - نجی ایله عاید ایلک چاپیندا شوشتری، شُشتری سؤزی سهواً شُستری کیمی گئتمیشدیر. احتمال که، غلام محمدلی بو سؤزی معجزون اَلیازماسیندان اولدوغی کیمی گؤتورموشدور. معلومدور که، اَلیازما نسخه لرینده سؤزلرین یازیلیشینداکی املاء مختلف لیکلری، نقطه لرین گؤزدن قاچیریلماسی، دیگر سهولر عادی حالدیر. اثر چاپ ائدیلرکن همین سؤزون شُستری کیمی یازیلماسی اوزوندن ع. میراحمدوف بونی آمریکالی مورگان شوسترین آدی کیمی یوزموشدور.20
تاریخدن معلومدور که، ایرانین برباد مالیّه وضعیّتینین نظاما سالماسی اوچون 1911- نجی ایلده مورگان شوستر ایران پارلمنتینین دعوتی ایله آمریکادان بو اؤلکه یه سفر ائتمیشدی. لاکن انگلستان و روسیا حکومتلری بو سفردن ناراحت اولموش و روسیانین بو خصوصدا ایرانا وئردیگی اولتیماتومدان سونرا مورگان شوستر ایرانی ترک ائتمیشدی. قید ائتدیگیمیز کیمی، آمریکانین ایرانا قارشی امپریالیستی سیاستی 2- نجی دنیا محاربه سیندن سونرا اؤزونی گؤسترمگه باشلامیشدی. ع. میراحمدوف ون تحلیله جلب ائتدیگی همین شعرین مضمونی نه آمریکا، نه ده مورگان شوستر له علاقه سی واردیر. معجزون بورادا او دؤرون تانینمیش مجتهدلریندن بیری اولان شیخ جعفر شوشتری21نی، یا دا سیّدعلی شوشتری22 نی نظرده توتدوغی احتمال ائدیلیر.
پرفسور فریدون حسینوُف، xx عصر آذربایجان ادبیّاتی کتابیندا معاصر جنوبی آذربایجان شاعری مراغه لی میرزه حسین کریمی نی صابر و میرزه علی معجزون دوامچیسی کیمی تقدیم ائدیر23. بو فکرله هئچ جور راضی لاشماق اولماز. کریمی نین اثرلری اؤز مضمونی اعتباریله فکاهی شعرلر و دینی هجولردن عبارتدیر** مرتجع، دینی گؤروشدن چیخیش ائدیلن اثرلر، ایستر دینی هجولر، ایسترسه ده کوتله اوچون یازیلمیش، معناسیز گولوش دوغوران فکاهی شعر اولسون، ساتیرا و یومور (هومور) حساب ائدیله بیلمز. پهلوی رژیمی دؤرونده ملّی دمکراتیک ادبیّاتیمیزین گؤرکملی نماینده لرینین، او جمله دن، صابر و معجز ون اثرلرینین نشرینه قطعیاً اجازه وئریلمه دیگی حالدا، کریمی نین، رنگارنگ آدلی شعرلر کتابی، مرثیه لری دفعه لرله چاپ ائدیلمیشدی. بونوندا سببی آنجاق هر ایکی شاعرین دابان- دابانا ضدّ اولان دنیا گؤروشلریندن عبارتدیر.
گؤرکملی دیلچی عالم، پرفسور توفیق حاجی یف، xx عصرین اوللرینده آذربایجان ادبی دیلی آدلی دگرلی اثرینده معجز ساتیرالارینین دیل خصوصیتلرینه اؤنملی یئر وئرمیشدیر. همین اثرده آذربایجان ساتیرا دیلینین ایشله نیب حاضرلانماسیندا معجزون خیلی امگی اولماسیندان، آذربایجان ساتیرا دیلینین جنوب وارییانتینین فرمالاشماسیندا اونون بؤیوک رولوندان اطرافلی بحث ائدیلیر24. بو تدقیقات اثری معجزون دیلینه دایر ماراقلی ماتریاللارلا زنگیندیر.
شمالی آذربایجاندا معجزه تدقیقات حصر ائتمیش مؤلّفلردن کامران محمدوف و ترلان نوروزوف25 آدلارینی چکمک ایستردیک. بو تدقیقاتچیلار شاعرین دنیا گؤروشی و اثرلرینین بدیعی خصوصیتلری ایله باغلی بیر سیرا ماراقلی و اینجه نقطه لره توخونسالاردا، بعضی سهولره ده یول وئرمیش، رئال فاکتلارا اساسلانمایان فکرلر سؤیله میشلر. مثلاً، کامران محمدوف « میرزه علی معجز یارادیجیلیغیندا معیشت ساتیراسی» آدلی مقاله سینده یازیر:
« ... معجز مشهور انقلاب قهرمانلاری ستّارخانا، ش. م. خیابانی یه، حیدر عمواغلونا، حلاّج اوغلونا، خصوصاً ده دنیا پرولتاریاتینین رهبری و. ای. لنین ه بؤیوک رغبت حسّی ایله یاناشمیش، اونلارین حق ایشی اوغرونداکی مبارزه لرینی آلقیشلامیشدیر »26
معجز اثرلرینده (چاپ و اَلیازمالاری نظرده توتولور) آدلاری چکیلن شخصلردن یالنیز لنین ه بیر نئچه بیت حصر ائتمیش، و خیابانی نیندا آدینی بیر یئرده چکمیشدیر. «ای ویلهلم» ردیفلی قصیده سینده ده اونون، دمکرات فرقه سینی آلقیشلامیشدیر. حلاّج اوغلو نا ایسه معجزون مناسبتی مثبت اولمامیشدیر.
خدادن قورخار حلاّج اوغلو، می ایچمز شبِ جمعه
تؤکر مظلوملارین قانین یئره، بو کاریدن قوخـــــماز27
فکریمیزجه معجزون حلاّج اوغلونا مناسبتینین دوزگون اولوب - اولمادیغی باره ده آیریجا تدقیقات آپارماق لازمدیر.
***
تأسّف حسّی ایله قید ائتمه لیک که، بو گونه قدر ایراندا آذربایجانین بؤیوک هومانیست شاعری میرزه علی معجزه لایق، سامباللی تدقیقات اثری حصر ائدیلمه میشدیر. بونون اساس سببی ایراندا بیر عصره یاخین حُکم سورموش پهلوی و ایندیکی اسلام رژیمینین شوینیست - ارتجاعی ماهیتیله ایضاح ائدیلمه لیدیر.
1946- نجی ایلدن 1979- نجی ایل ایران انقلابینا قدر مطبوعات صحیفه لرینده و بعضی کتابلاردا معجز حقینده بیر- بیریندن چوخدا فرقلنمه ین آز سایدا یازیلار چاپ ائدیلمیشدیر.
پهلوی حاکمیتی دئوریلدیکدن سونرا بو خصوصدا یازیلان اثرلرین سایی معیّن قدر آرتماغا باشلایر. امّا بو یازیلارین معیّن قسمینی غلام محمّدلی نین معجز اثرلرینه یازدیغی مقدمه دن، میرجلال ین شاعره حصر ائتدیگی مونوگرافیادان آلینمالار تشکیل ائدیر. بعضی کومپیلیاسیچیلار (= کتابسازلار) اثرلرینده باشقا مؤلّفه مخصوص، هئچده ینی اولمایان معلوماتلاری بیر کشفیات کیمی تقدیم ائتمیشلر. قید ائتمه لیک که، بو باخیمدان علیرضا نابدلین آذربایجان و مسئلة ملّی اثرینده کی معجزه دایرحصّه، همچنین دکتر زهتابینین 1982 - نجی ایلده باکیدا نشر ائدیلمیش معجز اثرلرینه دایر تدقیقاتی استثنا تشکیل ائدیر. نابدل ین تحلیلی و دوشونجه لری ایله تام راضی لاشماساق دا، فکریمیزجه، شاعر حقینده اؤز مستقل ملاحظه لرینی سؤیله دیگینه گؤره دگرلندیریلمگه لایقدیر.
1948- نجی ایلده مهدی مجتهدی نشر ائتدیردیگی رجال آذربایجان در عصر مشروطیت آدلی کتابیندا معجزه خصوصی یئر آییرمیشدیر28. مقاله نین سرلوحه سینده شاعرین «عاشق پریشان» شعریندن آشاغیداکی بیت وئریلیر:
«گؤرآل رسمدیر، اما بو گؤرمه آل ندیر؟
عجــــــب نظـام قویوب حُکمداری تهرانین»
بیتی آچیقلایان مؤلّف «گؤرآل» و «گؤرمه آل» افاده لرینی یالنیش اولاراق «مستقیم و غیر مستقیم مالیات» کیمی ایضاح ائدیر. ت. حاجی یفین سؤزلری ایله دئسک، شاعر «اؤز اسلوبونا، ایدئیاسینا اویغون ینی سؤزلر و افاده لر یارادیر». «گؤر آل» و «گؤرمه آل» دا اونلاردان بیریدیر. سرانه – آدام باشینا وئرگی ایله علاقه دار یارانان بو ایکی افاده نین معناسی اثرین اؤزوندن معلوم اولور. شعرده دئیلیر کی، باشی بلالی اوغلوم هئچ وطنده یاشاییرمی که، من اونون سرانه سینی (دولته اؤده نیلن آدام باشینا وئرگی) وئریم.
شاعرین مفکوره سی ایله علاقه دار، خصوصی ایله ده اونون دینه مناسبتی باره ده سؤیله نیلن ضدّیتلی فکرلر دقّتی داها جلب ائدیر.
دینی موقعدن چیخیش ائدن مهدی مجتهدی یازیر:
« معجز بعضاً تنقیدلرینده افراطا واریر، اؤز درک و فهمیدن اوزاق موضوعلارا گیریشه رک، اعتقادسیزلیقلارا یول وئریر »
سونرا مؤلّف بو دئدیکلرینین تام عکسینه اولاراق یازیر:
«معجز، دین خادملرینه ائتدیگی هجوملارا باخمایاراق، او قلباً شیعه اولوب امامین ظهورونا اعتقاد ائدیردی.»
سؤزسوز کی، مجتهدی بو سهو ملاحظه سینی سؤیلرکن شاعرین «وصیت نامه» آدلی شعرینین سون بیتینه اساسلانیب:
« ظهورِ حضرت قائـــــــم یاخیندیر، اؤلمه، یا معجز
بولوت آلتیندا قالماز دائماً گون، خلق ظلمـتده » 29
معجزه مخصوص هوموریستیک اسلوبون بیر خصوصیتی ده اوندان عبارتدیر که او اثرینی بعضاً عوام، موهوماتچی، بعضاً ده اؤزونی منفی تیپلرین تمثیلچیسی کیمی آپاراراق کنایه، تعریض و ایهاملارینی دا اؤزونه عنوانلایر. شاعر اوخوجویا داها گوجلی تأثیر ائتمک اوچون بو اصولدان خیلی استفاده ائتمیشدیر. مثلاً:
« معجـز اوتــانیر قرخمیری سـاققالی دئـیرلــر
نـه ؟ بیــزده حیــا اولسـا جهـالتدن اوتاننوخ »30
حقیقی بیر مُبارز، معارف پرور شاعر کیمی معجز یالنیز روحانیلرین تنقیدی و افشاسی ایله کفایتلنمیر، خلقه دینین اساس ماهیتینی باشا سالماغا چالیشیر. شاعرین هومورونون ماهیّتنی آنلامایان م. مجتهدی اونون مصراعلارینی یالنیش استقامتده تحلیل ائتمیش و عین حالدا اؤز یازدیغی ضدّیتلی ملاحظه لرین ده فرقینه وارا بیلمه میشدیر.
226 صحیفه حجمینده اولان رجالِ آذربایجان در عصر مشروطیت کتابینین نشریندن اللی ایل سونرا غلامرضا طباطبائی مجد اونا 400 صحیفه علاوه ائدرک، کتابی ینی دن چاپ ائتدیرمیشدیر. کومپیلیاسیاچی (کتابساز) محصولی اولان بو منبعین علاوه لر بؤلومونده، همچنین ایضاحلاردا گئدن سهو و غیر علمی ملاحظه لر عمومیتله متنین اؤزوندن داها رنگارنگ و زنگین اولموشدور!!. ترتیباتچی معجزله باغلی ایضاحیندا یازیر:
«معجز، شبسترده ساکن اولدوغو ایلک چاغلاردا، نوحه یازماقلا مشغول اولموشدور»31
آرتیق استانبولدا بیر مترّقی، دمکرات شاعر کیمی دنیا گؤروشی فرمالاشان معجز 7-1906 نجی ایلده وطنه قایتمیشدی. وطنین مادّی، معنوی سفالتینی، فلاکتلی وضعیتینی گؤرن شاعر اوره ک آغریسی ایله اونون آغلار حالینی اؤز «نوحه» لرینده عکس ائتدیرمیشدی. بو باره ده معجز ون فارسجا یازدیغی قیسا ترجمة حالیندا اوخویوروق:
« ... 16 ایل اورادا [استانبولدا] قالدیم [سونرا]، شبستره گلدیم. وطنین آغلار حالینی مشاهده ائتدیکده نوحه خوانلیقا باشلادیم، [لکن] آخوندلار منیم نوحه خوانلیغیمی بگنمه دیلر. [منه] محاربه اعلان ائتدیلر ....» 32
هئچ بیر شرحه احتیاجی اولمایان بو سطرلرده شاعرین کنایه لی شکیلده دئدیگی «نوحه» سؤزونون هانسی معنادا ایشلندیگی آیدیندیر. بو «نوحه»لر طباطبائی نین و ائله جه ده اونون سویّه سینده اولان استادینین باشا دوشدوگی «نوحه»لردن فرقلنیر! محض بونا گؤره ده آخوندلار، مرتجعلر و قاراگروه چولار معجزون «نوحه خوانلیغی»نی نه اینکه بگنمه دیلر، حتّی اونا قارشی محاربه اعلان ائتدیلر. ماراقلی دیر که، معجزون بو بدیعی افاده سینه تخمیناً سکسن ایل سونرا ایرانین فارس شاعری مهدی اخوانین شعرینده راست گلیریک:
«مـن مــرثیه گــوی وطنِ مــرده ی خویشــم»
ترجمه: «من اؤلموش وطنیمین مرثیه (= نوحه) دئیه نییم»*
دوغمایوردونا قایتمیش معجزون وطنین آغلار حالینا یازدیغی «دئدیلر» ردیفلی شعریندن بیر- نئچه بیتی، اوز تعبیری ایله دئسک، «نوحه» سیندن مثال اولاراق نظردن گئچیرمک یئرینه دوشر:
چون قــایتدیم وطنه، «آچما دهانین»، دئلدیر
« دینــمه، دانـــیشما و ترپتمه زبانین»، دئدیلر
« مسجـــده داخــل اولان وقتیده کرنوش ائیله
وئر ســلام، اؤپ الــین آقـــای زمانین» دئدیلر
بونــا بنزز بیر نئچه باشقا بیتلره دقت یئترک :
اویناما، چالما، دانیشما، گولمه، دینمه، لال اوتور
یاخشیدیر مین دفعه بوردان بیر مزار ای دوستان
یا خود:
سکینه گوشه ی ویرانه ده جان وئردی آجیندان
ائشیتجک بو سؤزی باشین وورار دیواره ایرانلی
عجـــــب صاحب مروّت، رحمدل ملّتدی بو ملّــت
کــــــه، آغلیر مین سنـه اوّل اؤلن آجلاره ایرانلی
سکــــــــینه آدلـی چوخ قیزلار یاتیر آج بو ولایتده
چــؤرکچــی خانـه لر باغلی قالیب آواره ایرانلی
یالانـــــدیر بــو نمایشلر، اینانما هرگز ای معجز
یغیر آذوقه سیـن خـلقین قویور انباره ایرانلی33
ایراندا چریکی حرکاتین گؤرکملی نماینده لریندن اولان شاعر علیرضا نابدل، آذربایجان و ملی مسئله آدلی اثرینده معجزون اجتماعی- سیاسی گؤروشلرینین تحلیلینه خصوصی یئر وئرمیشدیر. عمومیتله، معجز یارادیجیلیغینی یوکسک قیمتلندیرن نابدل اونون باره سینده بعضی تنقیدی فکرلرینی ده سؤیله ییر:
« ... اونون [معجزون] اساس مبارزه سی یئرلی استثمارچیلارا و اونلارین حمایه دارلاری اولان روحانیلره قارشی ایدی. شهرلرده مجتهدلرین حاکمیته قارشی مخالف اولدوقلاری و اونونلا هر نوع امکداشلیغی تحریم ائتدیکلری بیر حالدا، معجزون رژیمه قارشی جدّی مناسبت گؤسترمگینه مانع اولور.
.... معجز دین علیهینه مبارزه سینی (البته ماتریالیستی موقعدن یوخ، بلکه اؤزونه مخصوص بیر شیوه، اسلوبلا) صنفی مبارزه دن آییرمامیشدیر ... بونونلا بئله فئودال میلیتاریسمی تخته اوتوراندان سونرا، او مستملکه چی کی، استثمارچی قوه لری اطرافینا توپلایب، اؤزونه تابع ائتمک مقصدینده اولدقدا، گونی- گوندن آرتماقدا اولان تضییقه قارشی معجز قطعی صورتده مبارزه ائتمه یر. اصلینده رضاشاهین عکس انقلابچی ماهیّتنی تانیماقدان عاجز ایدی ...» 34
نابدل دینی رهبرلرین حقیقی سیماسینی لازیمینجا باشا دوشمه دیگینه گؤره معجزی تنقید ائتمیشدیر. هر شئیدن اوّل، او، ارتجاعچی روحانیلرین ماهیّتنی، اونلارین اجتماعی- سیاسی حیاتدا اوینادیقلاری دهشتلی رولی یاخشی باشا دوشور، دریندن درک ائدیردی. محض بونا گؤره ده او دؤنمده او، ملاّلارین حرکاتی قارشیسیندا شاها اوستونلوک وئریردی. اونون «رژیمه قارشی سرت مناسبت گؤسترممه سی»نه، معاصر تاریخین تجربه سی ده اونا حق قازاندیریر. خلقین معارفلندیریلمه سی اوغروندا بیر مبارز شاعر کیمی معجزون بؤیوک امگی، چکدیگی زحمتلر ده، نابدل طرفیندن اهمیت سیز قلمه وئریلمیشدیر. معجزون ایستر دینه، ایسترسه ده رضاشاها مناسبتی باره ده خصوصی اولاراق اطرافلی دانیشاجایق.
1982- نجی ایلده غلام محمدلینین نشر ائتدیردیگی معجز اثرلری باره ده دکتر محمّدتقی زهتابینین وارلیق درگیسینده 1368ش/1990 م. - نجی ایل، نمره: 4-75 ، صص 106-92 ) چاپ ائتدریردیگی تنقیدی یازیسی علمی سجیّه سی ایله سئچیلیر. م. ت. زهتابی غلام محمدلینین معجز اثرلریندن عبارت بو سون نشرینده یول وئریلن چوخ سایلی سهولری گؤسترمیش، شاعرین رضاشاها مناسبتنی ده بیر- نئچه سطرده دولقون تحلیل ائتمیشدیر. همین مقاله ده تدقیقاتچی «قاوال» سؤزی ایله علاقه دار بیر سهوه یول وئرمیشدیر. معجزون «گونده» ردیفلی و باشلیغی شعرینده بئله بیر بیت واردیر:
«قویون، قـوزی قاریشــار بیر- بیرینه صحراده
قاوال چالار، سو ایچر، کئف چکر چوبان گـونده
دکتر زهتابی یه گؤره «قاوال» و «سو» سؤزلری بورایا سهو اولاراق دوشموشدور. چوبان قاوال دگیل، نئی چالارسا، اؤزو ده سو دگیل سوت ایچرسه کئف چکه بیلر»35. مسئله بوراسیندا دیر که، معجزون شعرینده قاوال سؤزی ائله نئی معناسیندا ایشله دیلیر. شاعرین یارادیجیلیغیندا ایشله نن تورکیزم لردن بیری ده قاوال سؤزودور. شمس الدّین سامی اؤز قاموس تُرکی سینده بو سؤزون ایضاحینی بئله وئریر: «قاوال: دودوک = چوبانلارین چالدیغی قالینجا سَسلی بؤیوک دودوک [توتک]36
معجزون ایکی مختلف فتو شکیلی باره ده ده دکتر زهتابی نین وئردیگی دوزگون معلومات غلام محمّدلی نین بو خصوصدا کی سهوینی ده آرادان قالدیرمیشدیر.
رحیم رئیس نیا 1995- نجی ایلده چاپ ائتدیردیگی ایران و عثمانی در آستانه ی قرن بیستم اثرینده استانبولدا مهاجرتده یاشامیش ضیالیلار سیراسیندا میرزه علی معجز حقینده ده معلومات وئرمیشدیر. شاعره حصر ائتدیگی 4، 5 صحیفه لیک یازیسیندا مؤلّف هئچ بیر ینی سؤز دئمه میشدیر. بورادا، رئیس نیا استناد ائتدیگی منبعلرده کی گوبود سهولری تکرار ائتمکله برابر، اؤزی ده بونلارا بیر نئچه خیردا یالنیشلیقلار دا، علاوه ائتمیشدیر.
غلام محمدلی تبریزده معجز اثرلرینین ترتیبی و نشری عرفه سینده شاعرین ترجمه ی حالینی حاجی محمدآقا نخجوانی دان و باشقالاریندان اؤرگندیگی زمان معجزون، گؤرکملی متفکّر شیخ محمود شبسترییه درین حُرمتیله علاقه دار بئله بیر معلوماتی دا ائشیتمیشدی: «معجز وقتینین چوخونو شیخ محمود شبستری تُربه سینین مجاورتینده گئچیررمیش». بوراداکی «مجاورت» سؤزونو سهو باشا دوشن غ. محمدلی بئله یازمیشدیر:
«[معجز] بؤیوک عالمین مقبره سینده مجاورلیک ائتمک و شعر یازماقلا مشغول اولموشدور»37
شاعری بیر مقبره خدمتچیسی کیمی قلمه وئرن بو سؤزلرین یازیلماسیندان یاریم عصر کئچدیکدن سونرا، رئیس نیا بو یانلیشلیغی، اثرینده تکرار ائتمیشدیر.38 بیزدن اؤنجه قربانعلی محمدزاده بو مسئله ایله باغلی غلام محمدلی یه اعتراضینی بیلدیرمیشدیر.39 1982- نجی ایلده یازدیغی آذربایجان شاعری میرزه علی معجز شبستری و منیم خاطره لریمدن آدلی اثرینده، ق. محمّدزاده او دؤر ده شیخ محمود مقبره سینین خصوصی قوللوقچوسی و یا خود مجاوری اولان رضاقلی آدلی شخصدن دانیشیر و اونون حقینده اطرافلی معلومات وئریر.40
معجزون حیات و یارادیجیلیغی حقّینده آزجاجیق معلوماتی اولانلار بیلیرلر که، دیللرده ازبر اولماسینا، الدن - اله گزمه سینه باخمایاراق، ساغلیغیندا شاعرین اثرلری چاپ ائدیلمه یب. اؤز اجمالی ترجمه ی حالیندا شاعر بونی سؤیله میشدیر. رئیس نیا معجزون همین ترجمه ی حالیندان بو حصه نی (شاعرین اؤز الی ایله یازدیقی ترجمه حالیندان معین قدر فرقلی اولاراق) یازیسینا کؤچوروب:
«... بوگونه قدر اوچ مین بیت یازمیشام، اما اونلاری من اؤزوم توپلامامیشام. رفیقلره وئرمیشم، بعضیلری توپلایبلار ... منیم شعرلریم چوخو فکاهی دیر. و بونا گؤره خلق طرفیندن رغبتله اوخونولاجاقدیر.» 41
شاعرین بو سؤزلرینی اونودان رئیس نیا، دکتر جواد هیئتین بو باره ده یازدیغینی ینی بیر کشف کیمی قلمه وئریر:
« ... دکتر جواد هیئت خاطرلاتمیشدیر که بوخلق شاعرین [معجزون] بیر پارا شعرلری چاپ ائدیلمه میشدن اؤنجه آغیزدان- آغیزا گزرمیش ». 42
معجز «وار» ردیفلی شعرلرینین بیرینده، اثرلرینین گئنیش مقیاسدا خلق آراسیندا یایلدیغینی و آرتیق مشهور بیر شاعر اولدوغونی گؤسترمیشدیر:
تســــــــــخیر ائـدیب هر یئری اشعاری معجزون،
ظنّ ائتمه ین که، بیرجه شبسترده نامی وار. 43
رئیس نیانین مقاله سینده یول وئریلمیش بیر- نئچه باشقا سهولری ده گؤسترمگ ایستردیک. بورادا XIx عصرین ایکینجی یاریسیندا یاشایب - یاراتمیش، 1907- نجی ایلده وفات ائتمیش مشهور نوحه و غزل شاعری حاجی رضا صرّاف تبریزی هجوگو شاعر کیمی تقدیم ائدیلمیشدیر که، بودا تمامیله سهودیر.44 یازیدا نمونه گتیریلن «مکتوبلاشما» باشلیقلی شعرینین بیرینجی مصراعسینداکی «اَهون» (اوجوز) سؤزی « ارزان » سؤزی ایله عوض ائدیلمیشدیر. معجز اؤز ترجمه ی حالینی آنادیلینده دگیل، فارسجا یازمیشدیر.45
***
معجزه حصر ائدیلمیش ائله بیر اثر یوخدور که، اورادا صابرین آدی چکیلمه سین، «صابرین معجزه تأثیریندن» بحث ائدیلمه سین. بو ایکی صنعتکارین دنیا گؤروشی و یارادیجیلیغیندان دانیشیلماسین. من مقاله مین بو مقامیندا آنجاق بو ایکی بؤیوک شاعرین ادبی ارثینین طالعی ایله باغلی مقایسه نی آپارماق ایستردیم.
هر ایکی شاعرین مادّی وضعیّتینین آغیرلیغینی، ارتجاعچی قوّه لر طرفیندن معنوی تضییقلره معروض قالماسینی نظره آلساق، اونلارین حیات شرایطینی تخمیناً اوخشار اولدوغونی دئیه بیلریک. لاکن صابرله معجزون ادبی ارثینین نشری و تدقیقینه گلدیکده آراداکی بؤیوک فرقی گؤرممک ممکن دگیل. صابر اثرلرینین طالعنی خوشبخت حساب ائتمک اولورسا، معجز ادبی ارثی باره ده بونون تام عکسینی دئمک اولار.
م. ع. صابر 1911- نجی ایلده وفات ائتدیکدن سونرا جلیل محمدقلی زاده،ع . حقوئردیف، ع . ق .
غمگسار و ع.صحت کیمی گؤرکملی ادبی- اجتماعی خادملر اونون اثرلرینی توپلایب شاعرین گیزلی امضاء لاریندان بیرینی نظره آلاراق هوپ هوپنامه آدی ایله چاپ ائتدیر میشلر. 1914 - نجی ایلده ایسه، خلقدن توپلانان مادّی یاردیم و اعانه لر حسابینا نشر ائدیلن بو مکمّل کتابا آذربایجانین خلق رسامی عظیم عظیم زادهنین صابر اثرلرینه چکدیکی کاریکاتورلار و تصویرلر ده داخل ائدیلمیشدیر. هوپ- هوپنامهنین بو چاپی ایستر اؤزونون مترّقی مضمونی ایله، ایسترسه ده نفیس لیک اعتباریله شمالی آذربایجانین کتاب نشری تاریخینده علامتدار حادثه کیمی دگرلندیریلیر. بو نشر بوتون آذربایجان ضیالیلارینین، معارفپرورلرینین،خصوصی ایله جنوبی آذربایجان آزادیخواهالارینین سون درجه ده قیمتلی و عزیز کتابی کیمی شهرت قازانیبدیر. کتابین چاپیندان بیر عصره یاخین وقت گئچسه ده، او قیمتلی بیر جواهر کیمی هله ده اهمیّتینی ساخلاماقدادیر. صابر اثرلرینین اونون آدینا لایق شکیلده نشرینی، طبیعی کی شمالی آذربایجاندا موجود شرایط و آتمُسفرله ایضاح ائتمک لازمدیر. بئله بیر شرایط او زمان، حتّی بوگون بئله ایراندا، خصوصی ایله ده اونون ترکیب حصّه اولان زواللی جنوبی آذربایجاندا اولمامیشدیر. معجزون بعضی مقاملاردا بیر چوخ جهتدن شمالی آذربایجانا غبطه ائتمه سی ده یئرسیز دگلیدیر:
« غبطه میز یئرسیزدگیل، وار علتّی
اوردا توی دور، بوردا ماتم الامان »46
قید ائتدیگیمیز کیمی، قاتی فارس ملت چیلیگی ایدولوگیاسینا اساسلانمیش پهلوی رژیمینین آپاردیغی سیاست اوجباتیندان معجزون اثرلری شاعرین ساغلیغیندا چاپ ائدیلمیر. (رضاخانین حاکمیته گلمه سیندن اؤنجه معجزون 1920- نجی ایلده تبریزده چیخان ملانصرالدین ژورنالینین نمره لرینده درج اولونموش ایکی شعری استثنا تشکیل ائدیر). معجزون وفاتیندان خیلی سونرا، جنوبی آذربایجانین ملی حکومتی زمانیندا (1945) اونون اثرلرینین معیّن حصه سی نشر ائدیلیر. آمریکا، انگلیس امپریالیستلرین حمایه سی آلتیندا محمدرضا شاهین قوشونی، ارتجاع و ئیرلی مُلکه دارلارلا بیرگه ملّی حکومت طرفدارلارینی قان دریاسیندا غرق ائتدیگی زمان معجزون ده نشر ائدیلمیش دیوانینین اکثر نسخه لری قالاق - قالاق یاندیریلان آنا دیللی کتابلار ایچینده زبانه چکرک یانیب کول اولور. 1979 - نجی ایلده پهلوی حاکمیّتی دئوریلدیکدن سونرا آنا دیلیمیزله باغلی یارانمیش نسبی آزادلیق شرایطینده معجز اثرلری ده بعضی شخصلر طرفیندن نشر ائدیلیر، وقت آشیری اولاراق مطبوعات صحیفه لرینده مختلف مقاله لر درج اولونور. لاکن شاعرین شعرلرینی و یارادیجیلیغینا دایر یازیلان مقاله لری صابر له باغلی گؤرولن ایشلرله مقایسه ائتمک ممکن دگیل. بیز فاکتیکی اولاراق معجزه اؤز وطنینده ائدیلن ظلمون شاهدی اولوروق. صابر اثرلرینین ترتیبچیلری فریدون بیگ کؤچرلی، عبّاس صحت و محمد سعید اودوبادی، داها سونرالار عبّاس زمانوف و حمید محمدزاده کیمی شخصیتلر اولموشدورسا، تام اوره ک آغیریسله دئیه بیلریک که، xx عصر آذربایجان ادبیاتی تاریخینده تنقیدی رئالیزم جریانینین انکشافیندا اؤزونه مخصوص یئری اولان معجز کیمی بؤیوک بیر شاعرین اثرلرینین ترتیبچی و ناشرلری عادی هوسکار کومپیلیاسیاچی سویّه لی شخصلر اولموشلار! خارجی اؤلکه لرده یاشایان بعضی جنوبی آذربایجانلیلارین دا بو ساحه ده گؤردوکلری ایشلر بو دئیلنلردن مستثنا اولمور. بو ادعّالی هوسکارلار پریمیتو صورتده ترتیب ائتدیکلری معجز اثرلرینی اساساً بیر- بیریندن کؤچورموشلر. همین کتابلار بیر طرفدن ترتیبچی و ناشرینین سویّه سینی گؤستردیگی حالدا، دیگر طرفدن ده تاریخی بیر سند کیمی بؤیوک معجزون ادبی ارثینه اولان ظلم و حقّ سیزلیقلاری بارز صورتده نمایش ائتدیریر.
برلين 2007
azer-online.com
ادبیات و قیدلر
1 ـ *- دیوان شهریار، جلد سوّم، (آثار منتشر نشده)، تبریز، رسالت، 1369، ص 397
1- 2 ـ محمدعارف (داداش زاده): معاصر ادبیّات، اورتا مکتبلرین 10- نجی صنفلری اوچون درسلیک، باکی، 1948، (آذربایجان سووه ت ادبیات شناسلیغی 1975- 1920 بیبلیوگرافیا، باکی، علم، ص 82)
2- 3 ـ ولی یف، مسعود: «مفکوره دوستلاری»، آذربایجان، باکی، نمره 9، 1950، صص 128-115
3- علیزده، مبارز: «ایران آذربایجانینین گؤرکملی دمکرات شاعری»، ادبیّات و اینجه صنعت، باکی، 18 سنتیابر، 1954، / میرزه علی معجزون وفاتینین 20 ایللیگی مناسبتی ایله/ (همان منبع، بیبلیوگرافیا، ص 262)
4- 4 ـ عافیت، محمدرضا: « معجز بو گون ده یاشایر »، آذربایجان قزتی، باکی، 30 سنتیابر، 1964، / وفاتینین 30 ایللیگی مناسبتی ایله/
5- 5 ـ آخونداف، ناظم: آذربایجان ساتیرا ژورناللاری ( 1920-1906)، باکی، آ. ع. آ. نشریاتی، 1968، صص 330-329
6- 6 ـ پاشایف، میرجلال، حسینوف، فریدون: xx عصر آذربایجان ادبیّاتی، باکی، معارف، 1982، صص 225-219
7- 7 ـ معجز، میرزاعلی: سئچیلمیش اثرلری مقدمه و ترتیبات: غلام محمّدلی، باکی، دؤلت نشریاتی، 1954، ص 11، مقدمه و 169-168
8- 8 ـ معجز اثرلرینین الیازماسی. مقاله مؤلّفینین آرشیوی
9- 9 ـ عاقلی، باقر: روزشمارِ تاریخ ایران (از مشروطه تا انقلاب اسلامی) جلد 1، تهران، نشر گفتار، 1369، ص 96.
10- 10 ـ حاجی یف، جعفر (خندان): xx عصر آذربایجان ادبیّاتی تاریخی، باکی، آذر، اونیورسیتت نشریاتی، 1955، ص 290
11- 11 ـ همان منبع: ص 290
12- 12 ـ همان منبع: ص 292
13- 13 ـ احمدی، حمید (ناخدا انور): نگاهی به تاریخچة حزب عدالت، برلین، 1994، صص 23-24
14- 14 ـ عُمَروا، لطیفه: میرزعلی معجز، باکی، آذر، دولت نشریاتی، 1958، صص 4 و 20
15- 15 ـ عاقلی، باقر: گؤستریلن منبع (9)، ص 131
16- عُمَروا، لطیفه، گؤستریلن منبع (14)، ص 30
17- میراحمدوف، عزیز: « میرزه علی معجز »، آذربایجان ادبیّاتی تاریخی، جلد 2، باکی، آذر. س س ر علملر آکادمیاسی نشریاتی، 1960، ص 748
18- میراحمدوف: همان منبع، صص 745 و 759
19- میرزا علی معجز: سئچیلمیش اثرلری، ترتیبات و مقدمه: غلام محمدلی، تبریز، 1324/1945، صص 153-155
20- میراحمدوف، عزیز: گؤستریلن منبع (17)، ص 749
21- باخ: بامداد، مهدی: شرح حال رجال ایران، جلد 1، تهران، زوّار، چاپ 5، 1378، صص 241-240
22- خانم بیضایی یازیر:
«طاهره قرّﺓ العین» نین وفاتیندان یاریم عصر سونرا، بی بی خانیم وزیروف [وزیروا] ایراندا ایلک دفعه اولاراق قیز مکتبی تأسیس ائتدی. لاکن ایلک گوندن سیّدعلی شوشتری، و شیخ فضل الله نوری بو تشّبثه قارشی چیخماغا باشلادیلار. بو ایکی روحانی تکفیرنامه لر چاپ ائتدیریب، خلق آراسیندا یایدیلار نهایت، بی بی خانیم مکتبی باغلاماغا مجبور اولدی»
(بیضایی، نیلوفر: «زنان آزادیخواه ایران از قرﺓ العین تا پروین اعتصامی»، تلاش، آلمان، سال چهارم، شماره 20، شهریور/ مهر 1383/2004، ص 160)
23- حسین اف، فریدون: گؤستریلن منبع (6)، ص 57
*- فکاهی: ساتیرا و هوموردان فرقلی اولاراق فکاهی اوخوجو و دینله یجی ده آنجاق گئچیجی، آنی گولوش دوغورور. فکاهی اثرلری (نثر و شعر) تنقیدی و معنالی گولوشله یاناشی قویماق اولماز.
دینی هجو ده شاعر اؤز دینی عقیده و مذهبیندن چیخش ائدرک، باشقا دینی عقیده و مذهبلره قارشی منفی مناسبتینی و یا نفرتینی بیلدیریر. کلاسیک ادبیّاتدا شیعه و سنّی شاعرلرین بیر- بیرینین مذهبینه قارشی یازدیقلاری هجولره راست گلمک اولار. بعضاً ده دیندار شاعر خلقینین دینی احکاملارا لاقید اولدوغونو، حیاتدا میدانا چیخان اساسلی و یا ظاهری دگیشیکلرین دینه، شریعته مغایر اولدوغونی دوشوندوکده، آداملاری استهزالی و یا جدّی شکیلده هجو ائدیر. حاجی حسین صحاف تبریزی نین کسروی نامهسی، حدّادِ تبریزی و کریمی مراغه ای نین بیر سیرا شعرلری دینی هجولر دیر.
24- حاجی یف، توفیق: xx عصرین اوللّرینده آذربایجان ادبی دیلی (درس وسایطی)، باکی، معارف نشریاتی، 1977، صص 83-65
25- نوروزوف، ترلان: صابر ادبی مکتبی، باکی، یازیچی، 1992، / اکثر صحیفه لرده معجزله باغلی ملاحظه لر وار./
26- محمدوف، کامران: «میرزه علی معجز یارادیجیلیغیندا معیشت ساتیراسی»، xx عصر آذربایجان ادبیاتی مسئله لری، باکی، علم، 1989، ص 100
27- معجز اثرلرینین الیازمالاری مقاله مؤلفینین آرشیوی
28- مجتهدی، مهدی: رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، بکوشش: غلامرضا طباطبائی مجد، ؟ ، ؟، صص 255-254
29- معجزون سئچیلمیش اثرلری، تبریز، 1945 (19)، ص 235
30- همان، ص 54 . و نخجوانی نسخه سی
31- مجتهدی، مهدی: همان (28)، صص 519-518
32- معجز اثرلرینین الیازمالاری، مقاله مؤلفینین آرشیوی
*- اخوانین بو شعرینه دقّتیمی گنج یازیچی دوستوم سهراب مختاری جلب ائتمیشدیر.
33- همان، الیازمالار، و نخجوانی نسخه سی
34- نابدل، علیرضا: آذربایجان و مسئله ملی، صص 18-16
35- زهتابی، محمّدتقی: «میرزه علی معجزین باکی چاپی» وارلیق، 1360 [ا1981]، صایی: 4-75، صص 93-106/ ص 103
36- شمس الدّین سامی: قاموس تُرکی، 1317 هـ
37- معجز، سئچیلمیش اثرلری، (19)، ص 4
38- رئیس نیا، رحیم: ایران و عثمانی در آستانة قرن بیستم، جلد 2، تبریز، ستوده، 1374/1995، ص 847
39- محمدزاده شبستری، قربانعلی: آذربایجان شاعری میرزاعلی معجز و منیم خاطره لریمدن، الیازما، باکی، محمد فضولی آدینا الیازمالار انستیتوتی، نمره: C-1074 ، ص50 11541
40- همان منبع، ص 51
41- معجزاثرلرینین الیازمالاری، مقاله مؤلّفینین آرشیوی
42-رئیس نیا، همان منبع (38)، ص 848
43- معجز اثرلری، همان منبع (19)، ص 205
44- همان، ص 844
46- شفق، تبریز، 1324، نمره: 4، ص 21
azer-online.com
1945-ينجي ايل اوکتيابرين 5- ينده (۱۳۲۴- ينجي شمسي ايل مئهر آيینين ۱۳-ونده), جوما گونو شبيستر کوچهلرينده بير کيچيک قصبه اوچون غئير-ى عادي اولان بؤيوک غلبهليک واريدي. ايزديهامين اؤنونده تبريزدن گلميش بير دسته شاعير گئديردي و شبيستر اهاليسي اونلاري موشاييعت ائديردي. موختليف گئييملي, موختليف سيننيلي و موختليف پئشه صاحيبي اولان آداملاردان عيبارت بو ايزديهام، قصبهنين اَيري دالانلاريندان, دار کوچهلريندن گئچيب, دووارلاري پالچيقلا تميز سووانميش بير بينا قارشيسيندا دورور. بورا شبيسترلي شاعير رحمتلي ميرزا علي معجز´ين ائويدير. اونون قلم يولداشلاري, سؤز شاگيردلري بؤيوک اوستادين خاطيرهسيني ياد ائتمک اوچون تبريزدن شبيستره گليبلر. تبريز «شاعيرلر مجليسي»نين قراريله مجليسين معجز´ه حصر ائديليمش بوگونکو نؤوبتي جلسهسي بورادا معجزين وطنينده گئچيريلهجکدير.
هر بير يئرين، مُختليف باخيمدان هانسي وضعيتده و هانسي دورومدا اولدوغونو، اورانين ادبياتيندا و اونون نه ساحهده و نه سويّهده ايرهليلهدييي و هانسيهدفلري ايرهلي سوردويونده آيدين و آچيق گؤرمك اولار. ادبيات، كئچيميش بيزلره و اينديكي حالي گلهجكده كيلره گوستهرن بير گؤزگو كيمي دير. ادبياتحقيقت آيناسي دير. ادبيات، زامانين نئجهليگيني هارايلايان بير سس دير. ادبياتين هدفي، وظيفهسي و گؤرهوي هر نه ديرسه، آذربايجاندا هميشه بو آغيرگؤرهوين بؤيوك حيصهسي شعيرله باغلي اولموشدور. شعرين و عموميتله ادبياتين، بو وظيفهنين اؤنونده نهقدهر اوز آغ چيخابيلديسي، آيري بير بحث و آيري بير مجال طلب ائدير. آنجاق شعيره گلنده، جسارتلهدئمك اولاركي، اگر طنز شعريني بو توپلومدان آييرابيلسك، ادبياتين اوزوآغ اولدوسو شُبهه ايله اوز به اوز اولا جاقدير. تأسفله جيدّي يازانلارين بير چوخوجيدّي اولاراق دوشونمه ييبلر عومورلريني قان سوران شاهلارين قوللوغوندا سوروب سووموشدولار. بعضاً ديلده عدالت دن دانيشيب ظولمه و حقسيزليگه قارشي قلم و ورانلار تاپيليرسا، اونلاردا يازديقلارينا آرخادورماييب دئديكلريني دانيب اؤزلرينياوجوز ـ اوجوز ساتيب اؤزلريندن ده، اؤزلوكلريندن ده كئچه بيلميشديرلر.
هنگامي كه هويت و آفرينندگي ادبي ميرزا علي معجز (7 حوت (اسفند) 1252 شبستر -12 شهريور 1313 شاهرود) طنزپرداز شبستري را در متن آثار پر محتوايش جستجو و بررسي ميكنيم، در مييابيم كه وي مسلمان حقيقي و انساندوست راستين بود كه موهبت الهي نصيب زادگاه شيخ محمود شبستري كرده بود. زنده ياد م. ع. معجز تحصيلات اوليه را به سبك قديم فراگرفته و پس از درگذشت پدر در 16 سالگي بنا به دعوت برادر بزرگش حسن افندي همراه كاروان غربت كش، رهسپار استانبول (پايتخت عثماني) ميگردد و بنا به گفته همشهريهاي استانبول به شغل لوازم التحرير فروشي مشغول ميشود و در عنفوان جواني تحت تاثير مجله وزين (ثروت فنون) ارگان ادبيات نوين ترك قرار گرفته و از آثار غني نامق كمال (وطن شاعيري)، توفيق فكرت و محمد عاكف (نويسنده سرود ملي تركيه) بهره مند شده و به سرودن شعر آذري شروع ميكند.
سرييه خانيملا وئريب قول - قولا
تا جايي كه اطلاع داريم شما اطلاعات جامعي در مورد شاعر بلند آوازه و طنزپرداز آذربايجان «ميرزا علي معجز شبستري» داشتهايد لطفاً در اين مورد بهچه نتايجي رسيدهايد؟
علي، شمسي 1252 ـ نجي ايل فروردين آيين دوققوزوندا / ميلادي 1873 ـ نجو ايل مارس آيينين 29ـ ندا / شبيسترلي تاجير «حاجي آقا» ساوادلي عاييلهسينده شبيسترين غربينده يئرله شن «سيسبگ» محللهسينده آنادان اولموشدور. علىنين آناسينين آدي «زهرا» ايدي. حاجي آقانين آتاسي «حاجي ميرزه» اؤز زامانيندا شبيسترين حاكيمي اولموشدور. دئمك علىنين دوغولدوغو عاييله، اؤز زاماني و موحيطينده نيسبتن وارلي، همده ساوادلي و آيدين اولموشدور. علي مكتب ياشينا چاتديقدا ايلك تحصيلاتيني، او دؤورون آيدين خانيوادهلرينه خاص اولدوغو كيمي، او زامان شبيسترين مكتبلريندن بيري اولموش «ملاعلي» آدلي بير موعلليمين قديم اوصول مكتبينده آلميش و او زامانين قايداسينا گؤره «ميرزه علي» آدلانميشدير. او زامان بوگون كيمي اورتا و عالي مكتبلر يوخ ايدي و آرتيق معلومات آلماق ايستهيه نلر يا ديني حووزهلره گئدهرديلر و يا تحصيلي ترك ائديب چاليشارديلار. بوتون ساوادلي چاغداشلاري كيمي، ميرزه علىنين دهآلديغي رسمي ساواد، شبيسترده هامان قديم مكتبدهآلديغي معلومات اولموشدور.
شبيسترلى ميرزا على مؤعجوز ١٢٥٢ هيجرى شمسىده شبيستر قصبه سينده آنادان اولموش ١٣١٣ هيجرى شمسىده, تخمينن ٦١ ياشيندا شاهرود شهرينده حياتا گؤز يومموشدور. شبيسترلى ميرزا على مؤعجوز اون يئددى ايل ايستانبولدا ياشاميش و ٣٠ ياشيندان آلتميش ياشينا دك شبيستردن قيراغا چيخماييب, حتتا تبريزه بئله گئتمه ميشدى. بوتون حياتينى خلقينين آييلماسينا و سعادتينه حصر ائتميش و بو يولدا هئچ بير چتينليكدن چكينمه ميشدير.
